Ceza Sorumluluğunu Azaltan veya Kaldıran Haller

Ceza Sorumluluğunu Azaltan veya Kaldıran Haller

Ceza hukukunun temel amacı, toplumsal düzeni korumak ve bireylerin hak ve özgürlüklerini güvence altına almaktır. Bu amaca ulaşmada, işlenen fiillerin ve faillerin sorumluluklarının doğru bir şekilde tespit edilmesi hayati önem taşır. Türk Ceza Kanunu (TCK), ceza sorumluluğunun temel ilkelerini belirlerken, bazı durumlarda bu sorumluluğun azalabileceğini veya tamamen ortadan kalkabileceğini de düzenlemiştir. Ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi (TCK m.20), kimsenin başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulamayacağını belirtirken , kusur ilkesi ise “kusursuz suç ve ceza olmaz” prensibini ceza hukukumuzun merkezine yerleştirir. Bu temel ilkeler, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlerin anlaşılmasında ve yorumlanmasında kilit rol oynar.

Türk Ceza Kanunu, ceza sorumluluğunu etkileyen halleri temel olarak iki ana kategori altında toplamaktadır: hukuka uygunluk nedenleri ve kusurluluğu etkileyen haller. Hukuka uygunluk nedenleri, bir fiilin görünüşte suç teşkil etmesine rağmen, hukuk düzeninin o fiile izin vermesi veya onu meşru sayması durumunda ortaya çıkar. Bu durumda, fiilin bizatihi hukuka aykırılığı ortadan kalkar ve fiil suç olmaktan çıkar. Örneğin, meşru savunma halinde işlenen bir fiil, hukuka uygun kabul edilir ve fail cezalandırılmaz. Kusurluluğu etkileyen haller ise, işlenen fiilin hukuka aykırılığını ortadan kaldırmaz; fiil suç olma özelliğini korur. Ancak bu haller, failin irade yeteneği, algılama kapasitesi veya içinde bulunduğu özel koşullar nedeniyle kusurunun azalmasına veya tamamen ortadan kalkmasına yol açar. Örneğin, haksız tahrik altında suç işleyen bir kişinin cezası indirilirken, akıl hastalığı nedeniyle fiilin anlam ve sonuçlarını algılayamayan bir kişiye ceza verilmez. Bu ayrımın pratik sonucu, hukuka uygunluk nedenlerinin varlığı halinde fiilin suç teşkil etmemesi, dolayısıyla herhangi bir ceza veya güvenlik tedbirine hükmedilmemesi iken; kusurluluğu etkileyen bir halin varlığında ise fiil suç vasfını korumakla birlikte, faile ceza verilmeyebilmesi veya cezasında önemli indirimler yapılabilmesidir.

Bu makalenin temel amacı, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 24 ila 26. maddeleri arasında düzenlenen hukuka uygunluk nedenleri ile 28 ila 34. maddeleri arasında düzenlenen kusurluluğu etkileyen halleri, güncel Yargıtay içtihatları ışığında ayrıntılı bir şekilde analiz ederek, uygulamada karşılaşılan sorunlara ve çözüm yollarına dikkat çekmek ve bu suretle özellikle avukat meslektaşlarımıza pratik bir rehber sunmaktır. Her bir madde, teorik altyapısı, yasal düzenlemesi ve en önemlisi Yargıtay’ın soyut normları somut olaylara nasıl uyguladığı, hangi kriterleri benimsediği ve içtihatlarında zaman içinde bir değişiklik olup olmadığı bağlamında incelenecektir. Bu incelemede, temel olarak mevzuat (TCK ve ilgili diğer kanunlar) ve Yargıtay içtihatları (özellikle son 5-10 yıl içinde verilen kararlar ve Ceza Genel Kurulu kararları) analiz edilecek, doktrindeki önemli görüşlere de yer yer atıfta bulunulacaktır.

I. Hukuka Uygunluk Nedenleri ve Yargıtay Uygulamaları

Bu bölümde, bir fiilin hukuka aykırılığını ortadan kaldırarak onu meşru kılan ve dolayısıyla suç olmaktan çıkaran haller, Yargıtay’ın güncel uygulamaları çerçevesinde ele alınacaktır. Bu hallerin varlığı, fiilin işlenmesini hukuk düzeninin meşru gördüğü anlamına gelir.

• A. Kanunun Hükmü ve Amirin Emri (TCK m.24)

  • Yasal Düzenleme ve Teorik Esaslar: Türk Ceza Kanunu’nun 24. maddesi, kanunun hükmünü yerine getirme ve amirin emrini ifa etme durumlarını düzenlemektedir. Maddenin birinci fıkrası, “$Kanunun\; hükmünü\; yerine\; getiren\; kimseye\; ceza\; verilmez.$” demek suretiyle, bir kanun hükmünün doğrudan doğruya icrasını bir hukuka uygunluk nedeni olarak tanımlar. Örneğin, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 90. maddesi uyarınca suçüstü halinde yakalama yetkisini kullanan bir vatandaşın eylemi veya İcra ve İflas Kanunu hükümleri çerçevesinde haciz işlemi yapan icra memurunun konuta girmesi bu kapsamdadır. Maddenin ikinci fıkrası, “Yetkili bir merciden verilip, yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan bir emri uygulayan sorumlu olmaz.” hükmünü içerir. Bu fıkra, hiyerarşik yapı içinde amirin verdiği emrin yerine getirilmesini konu alır. Üçüncü fıkra ise, “Konusu suç teşkil eden emir hiçbir surette yerine getirilemez. Aksi takdirde yerine getiren ile emri veren sorumlu olur.” şeklindedir ve Anayasa’nın 137. maddesinin ikinci fıkrasıyla paralellik arz eder. Bu hüküm, hukukun temel prensiplerinden olan “suç olan emrin yerine getirilemeyeceği” kuralını pekiştirir. Nihayet dördüncü fıkra, “Emrin, hukuka uygunluğunun denetlenmesinin kanun tarafından engellendiği hallerde, yerine getirilmesinden emri veren sorumlu olur.” düzenlemesiyle, özellikle askeri hizmetler gibi emrin içeriğinin ast tarafından denetlenmesinin mümkün olmadığı veya yasaklandığı istisnai durumları ele alır.

  • Yargıtay Kararlarında Hukuka Uygunluk ve Sorumsuzluk Ayrımı: Yargıtay içtihatlarında, amirin emrinin niteliğine göre bir ayrım yapılmaktadır. Eğer amirin emri hukuka uygun ise, bu emrin yerine getirilmesi TCK m.24/1 kapsamında bir hukuka uygunluk nedeni teşkil eder ve fiil suç olmaktan çıkar. Ancak, amirin emri hukuka aykırı olmasına rağmen, ast açısından bağlayıcı nitelikte ise (örneğin, Anayasa m.137/1’deki şartlar oluşmuşsa veya TCK m.24/4 kapsamına giren bir durum söz konusu ise), emri yerine getiren ast sorumlu tutulmaz. Yargıtay 16. Ceza Dairesi’nin 2020/84 E., 2021/1909 K. sayılı kararında da vurgulandığı üzere, bu durum bir hukuka uygunluk nedeni değil, bir sorumsuzluk (kusurluluğu kaldıran) nedenidir. Bu halde, fiil hukuka aykırı olmaya devam eder, ancak emri yerine getiren astın kusuru ortadan kalktığı için cezalandırılmaz; sorumluluk ise emri verene ait olur. Bu ayrım, ceza hukukunun temel prensipleri açısından önemlidir. Hiyerarşik yapı içerisinde astın, amirinden aldığı her emri sorgulama ve hukuka uygunluğunu denetleme yükümlülüğü genel bir kural olmakla birlikte, TCK m.24/2-4, bu kuralın istisnalarını ve sonuçlarını düzenler. Özellikle kamu düzeni ve güvenliğinin sağlanması veya askeri disiplinin tesisi gibi zorunluluklar, emrin sorgulanamazlığı ile hukukun üstünlüğü ilkesi arasında bir denge kurulmasını gerektirir. Yargıtay’ın “sorumsuzluk nedeni” vurgusu, hukuka aykırı fiilin meşrulaştırılmadığını, ancak emri uygulayanın iradesi üzerindeki baskı nedeniyle kusurlu sayılamayacağını kabul etmesi anlamına gelir. Bu durum, ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesiyle de uyumludur, zira sorumluluk emri verene yönelmektedir. Astın, emrin hukuka aykırılığını denetleme imkanının kanunen engellendiği veya fiilen ortadan kalktığı durumlarda (TCK m.24/4), bu “sorumsuzluk” hali daha da belirginleşir. Yargıtay’ın bu net ayrımı, bir yandan hukuka aykırılığın tolere edilmesinin önüne geçerken, diğer yandan hiyerarşik yapı içindeki astı, yerine getirmek zorunda kaldığı hukuka aykırı emirler nedeniyle haksız bir sorumluluktan korumayı amaçlamaktadır.

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • Yargıtay 16. CD 2020/84 E., 2021/1909 K. (15 Temmuz Kalkışması Bağlamında Değerlendirme): Bu önemli karar, TCK m.24’ün, özellikle konusu suç teşkil eden emir (m.24/3) ve emrin denetlenmesinin kanunen engellendiği haller (m.24/4) bağlamında nasıl yorumlanması gerektiğine dair kapsamlı değerlendirmeler içermektedir. Kararda, 15 Temmuz darbe girişimi sırasında verilen emirlerin hukuki niteliği, erler ile rütbeli personelin “ast” kavramı açısından farklı değerlendirilip değerlendirilemeyeceği, hata (TCK m.30) ve özellikle “izin yanılgısı” (hukuka uygunluk nedeninin varlığı veya sınırları konusunda yanılgı) gibi kavramlar detaylı bir şekilde tartışılmıştır. Bu karar, olağanüstü durumlarda ve karmaşık olaylarda amirin emrinin yorumlanması ve astın sorumluluğunun belirlenmesinde yol gösterici niteliktedir. 
    • Yargıtay 4. CD 2009/19013 E., 2011/21017 K. (Avukatın Sır Saklama Yükümlülüğü): Bu kararda, hakkında yakalama kararı bulunan müvekkilinin yerini adli mercilere bildirmeyen avukatın eyleminin, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu’ndan kaynaklanan sır saklama yükümlülüğü kapsamında TCK m.24/1 (kanunun hükmünü yerine getirme) uyarınca hukuka uygun olduğu kabul edilmiştir. Bu karar, kanuni bir görevin ifasının, başka bir suç tipini (örneğin, TCK m.283 – suçluyu kayırma) nasıl bertaraf edebileceğine dair önemli bir örnektir. Bu durum, farklı kanunlardan doğan yükümlülüklerin çatışması halinde, özel ve mesleki bir görevin ifasına ilişkin kanun hükmünün, genel bir suç tipini oluşturan fiili hukuka uygun hale getirebileceğini göstermektedir. Devlet, bir yandan suçların aydınlatılmasını ve faillerin yakalanmasını hedeflerken, diğer yandan adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan savunma hakkını ve bu hakkın etkin bir şekilde kullanılabilmesi için avukatın sır saklama yükümlülüğünü güvence altına almaktadır. Yargıtay, bu iki meşru menfaat arasında bir denge kurarak, somut olayda avukatın sır saklama yükümlülüğünün TCK m.24/1 kapsamında bir kanun hükmünü yerine getirme olduğunu ve bu nedenle hukuka uygunluk teşkil ettiğini belirtmiştir. Bu, kanun koyucunun belirli meslek gruplarına tanıdığı özel yükümlülük ve hakların ceza hukuku alanındaki yansımalarını ve “lex specialis derogat legi generali” (özel kanun genel kanunu ilga eder) ilkesinin somut bir uygulamasını ortaya koymaktadır. 

• B. Meşru Savunma ve Zorunluluk Hâli (TCK m.25)

  • Yasal Düzenleme, Şartları ve “Orantılılık” İlkesi: TCK m.25, meşru savunma ve zorunluluk halini düzenlemektedir. Her iki durumda da failin cezalandırılmaması esastır, ancak hukuki nitelikleri ve şartları farklıdır.

    • Meşru Savunma (TCK m.25/1): Bir kimsenin, gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek zorunluluğu ile işlediği fiillerden dolayı faile ceza verilmez. Meşru savunmanın temel şartları; (a) haksız bir saldırının varlığı, (b) saldırının bir hakka yönelik olması, (c) saldırı ile savunmanın eş zamanlı olması, (d) savunmanın zorunlu olması (yani saldırıyı başka türlü defetme imkanının bulunmaması), (e) savunmanın saldırgana karşı yapılması ve (f) saldırı ile savunma arasında makul bir oranın bulunmasıdır. Meşru savunma, fiilin hukuka aykırılığını ortadan kaldıran bir hukuka uygunluk nedenidir.
    • Zorunluluk Hâli (TCK m.25/2): Gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelik olup, bilerek neden olmadığı ve başka suretle korunmak olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak zorunluluğu ile ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunmak koşuluyla işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez. Zorunluluk halinin şartları ise; (a) ağır ve muhakkak bir tehlikenin varlığı, (b) tehlikenin bir hakka yönelik olması, (c) failin tehlikeye bilerek neden olmaması, (d) tehlikeden başka suretle kurtulma imkanının bulunmaması ve (e) tehlikenin ağırlığı ile fiilin konusu ve kullanılan araç arasında orantı bulunmasıdır. Zorunluluk hali, doktrinde genellikle kusurluluğu ortadan kaldıran bir neden olarak kabul edilmektedir. 
    • Orantılılık İlkesinin Yorumu: Yargıtay, hem meşru savunmada hem de zorunluluk halinde “orantılılık” ilkesine büyük önem vermektedir. Bu ilke, savunmada kullanılan araç ile saldırının şiddeti ve niteliği arasında veya tehlikenin ağırlığı ile bu tehlikeyi bertaraf etmek için başvurulan fiil ve kullanılan vasıta arasında makul bir denge olmasını ifade eder. Orantının açıkça aşılması durumunda, meşru savunma veya zorunluluk halinin varlığından söz edilemez. 

  • Sınırın Aşılması (TCK m.27): TCK m.27, hukuka uygunluk nedenlerinde sınırın aşılması durumunu özel olarak düzenlemiştir.

    • TCK m.27/1: “Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılması halinde, fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur.” Bu hüküm genel bir hata düzenlemesi olup, hukuka uygunluk nedenlerinin maddi şartlarında hatayı da kapsayabilir.
    • TCK m.27/2: ” Meşru savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmiş ise faile ceza verilmez.” Bu hüküm, meşru savunmaya özgü, kusurluluğu ortadan kaldıran özel bir düzenlemedir ve failin içinde bulunduğu ani ve baskı altındaki psikolojik durumu dikkate alır. 

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • Yargıtay Ceza Genel Kurulu (YCGK) 2018/244 E., 2018/580 K. (Cinsel Saldırıya Karşı Meşru Savunma): Sanık kadının, kendisine yönelik cinsel saldırıyı defetmek amacıyla maktulü bıçakla yaralayarak öldürmesi eylemi, meşru savunma kapsamında kabul edilmiştir. Kararda, saldırının niteliği (cinsel saldırı), sanığın içinde bulunduğu hal ve koşullar (tekrarlayan fiziksel ve cinsel şiddet, o anki çaresizlik) dikkate alınarak, kullanılan aracın (bıçak) ve sonucun (ölüm) saldırı ile orantılı olduğu değerlendirilmiştir. Bu karar, özellikle kadına yönelik şiddet ve cinsel saldırı vakalarında meşru savunmanın sınırlarının ve orantılılık ilkesinin yorumlanması açısından son derece önemlidir. Yargıtay, bu tür durumlarda mağdurun içinde bulunduğu yoğun korku, panik ve çaresizlik halini göz önünde bulundurarak orantılılık değerlendirmesini daha esnek yapabilmektedir.
    • Yargıtay 8. CD 2019/6403 E., 2022/3403 K. (Başkası Yararına Zorunluluk Hali): Bir kişiyi ağır şekilde yaralayan ve hayati tehlikeye sokan saldırganı durdurmak amacıyla, sanığın saldırganı tehdit ederek ve kısa bir süre alıkoyarak hürriyetinden yoksun bırakması fiili, TCK m.25/2 kapsamında zorunluluk hali olarak değerlendirilmiş ve sanığa ceza verilmemiştir. Bu karar, üçüncü bir kişinin ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtarılması amacıyla işlenen ve normalde suç teşkil eden bir fiilin, zorunluluk hali nedeniyle hukuka uygun sayılabileceğini göstermektedir.
    • Yargıtay 8. CD 2021/6026 E., 2023/2015 K. ve Yargıtay 8. CD 2017/17363 E., 2020/7628 K. (Hayvan Saldırısına Karşı Zorunluluk Hali): Saldırgan bir köpekten veya başıboş köpek sürüsünden korunmak amacıyla havaya ateş ederek genel güvenliği kasten tehlikeye sokma suçunu işlediği iddia edilen kişilerin eylemleri, zorunluluk hali kapsamında değerlendirilerek cezalandırılmamıştır. Bu kararlar, hayvan saldırılarının da TCK m.25/2 anlamında “ağır ve muhakkak bir tehlike” oluşturabileceğini ve bu tehlikeyi bertaraf etmek için kullanılan aracın (silahla havaya ateş etme) orantılı kabul edilebileceğini göstermektedir. Orantılılık ilkesi, Yargıtay tarafından değerlendirilirken sadece kullanılan araçların fiziki denkliği değil, aynı zamanda failin içinde bulunduğu ani ve tehlikeli durumun yarattığı psikolojik etkenler de (özellikle TCK m.27/2 bağlamında heyecan, korku, telaş) dikkate alınmaktadır. YCGK 2018/244 E. sayılı kararı , bu subjektif unsurların orantılılık değerlendirmesindeki rolünü açıkça ortaya koymaktadır. Ancak bu subjektif değerlendirme, keyfiliğe yol açmamalı, olayın somut koşullarıyla ve genel yaşam deneyimleriyle uyumlu olmalıdır. Orantılılık, soyut bir matematiksel eşitlikten ziyade, somut olayın özelliklerine göre şekillenen dinamik bir kavramdır. Saldırıya uğrayan veya tehlikeyle karşılaşan kişinin o andaki algısı, korunması gereken hakkın önemi, saldırının veya tehlikenin şiddeti, süresi, tekrar etme olasılığı ve en önemlisi başka bir korunma imkanının bulunup bulunmaması gibi birçok faktör bir arada değerlendirilir. Yargıtay’ın, özellikle cinsel saldırı gibi ağır ve travmatik durumlarda veya ani gelişen hayvan saldırısı gibi olaylarda, failin tepkisini ve kullandığı aracı daha esnek bir şekilde yorumlama eğiliminde olduğu söylenebilir. Ancak bu esneklik, sınırın açıkça ve kasten, orantısız bir şekilde aşıldığı durumları kapsamamalıdır.

• C. Hakkın Kullanılması ve İlgilinin Rızası (TCK m.26)

  • Yasal Düzenleme ve “İlgilinin Rızası”nın Geçerlilik Koşulları: TCK m.26, hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası olmak üzere iki ayrı hukuka uygunluk nedenini düzenlemektedir.

    • TCK m.26/1: “Hakkını kullanan kimseye ceza verilmez.” Bu fıkra, Anayasa veya diğer kanunlar tarafından tanınmış bir hakkın kullanılmasının suç oluşturmayacağını belirtir. Örneğin, basın özgürlüğü (Anayasa m.28) kapsamında yapılan haberler, eleştiri hakkı, şikayet hakkı (Anayasa m.74) veya savunma hakkının (Anayasa m.36) kullanılması bu kapsamda değerlendirilebilir.
    • TCK m.26/2: “Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olmak üzere, açıkladığı rızası çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez.” Bu fıkra, ilgilinin (mağdurun) rızasını bir hukuka uygunluk nedeni olarak düzenler.
    • Rızanın Geçerlilik Şartları (Yargıtay İçtihatlarına Göre):
      • Rızanın Konusu: Rıza, kişinin üzerinde serbestçe ve mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakka ilişkin olmalıdır. Bu haklar genellikle kişiye sıkı sıkıya bağlı, devredilemez nitelikte olmayan haklardır. Örneğin, cinsel dokunulmazlık (belirli sınırlar dahilinde), malvarlığı hakları (hırsızlık, mala zarar verme gibi suçlarda), konut dokunulmazlığı rızaya konu olabilir. Ancak, yaşam hakkı, vücut bütünlüğüne yönelik ağır müdahaleler (örneğin, ötenazi veya organ ticareti amacıyla rıza) genellikle bu kapsamda değerlendirilmez. Yargıtay, özellikle 15 yaşını tamamlamamış çocukların rızasının, cinsel istismar (TCK m.103) veya kişiyi hürriyetinden yoksun kılma (TCK m.109) gibi suçlarda hukuken geçerli bir rıza olarak kabul edilemeyeceğini ve TCK m.26/2’nin uygulanamayacağını istikrarlı bir şekilde belirtmektedir.
      • Rıza Açıklama Ehliyeti: Rızayı açıklayan kişinin, verdiği rızanın anlam ve sonuçlarını idrak edebilecek ayırt etme gücüne (ehliyete) sahip olması gerekir. Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, zeka geriliği veya rıza anında alkol ya da uyuşturucu madde etkisi altında olma gibi durumlar, rıza ehliyetini ortadan kaldırabilir veya azaltabilir.
      • Rızanın Zamanı: Rıza, fiilden önce veya en geç fiilin işlendiği sırada açıklanmış olmalıdır. Fiil işlendikten sonra verilen icazet (onay), fiili hukuka uygun hale getirmez; ancak bazı durumlarda şikayetten vazgeçme gibi sonuçlar doğurabilir.
      • Rızanın Açıklanma Şekli: Rıza, açık bir beyanla (sözlü veya yazılı) verilebileceği gibi, kişinin davranışlarından veya içinde bulunduğu durumdan şüpheye yer bırakmayacak şekilde anlaşılan zımni (örtülü) bir iradeyle de ortaya konabilir. Önemli olan, rızanın varlığının ve kapsamının net bir şekilde anlaşılmasıdır.

  • Yargıtay Kararlarında Rızanın Kapsamı ve Sınırları: Yargıtay, ilgilinin rızasının geçerliliğini, özellikle cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, çocukların ve diğer kırılgan grupların taraf olduğu durumlarda son derece titizlikle incelemektedir. Mağdurun rıza anındaki iradesinin özgür ve bilinçli olup olmadığı, herhangi bir baskı, tehdit veya hileye maruz kalıp kalmadığı dikkatle değerlendirilir. Örneğin, mağdurun aşırı alkollü olması veya uyuşturucu madde etkisi altında bulunması, rızanın geçerliliğini sorgulanır hale getirebilir. Haberleşmenin gizliliğini ihlal (TCK m.132) veya özel hayatın gizliliğini ihlal (TCK m.134) gibi suçlarda, bir boşanma davasında aldatıldığını ispatlamak amacıyla eşinin telefon mesajlarını kaydetme veya özel görüntülerini elde etme gibi durumlarda, Yargıtay’ın zaman zaman “hakkın kullanılması” (TCK m.26/1) veya “meşru savunma” (TCK m.25/1) kapsamında değerlendirmeler yaptığı, ancak bu tür delillerin hukuka uygunluğu konusunda çelişkili kararların da bulunduğu görülmektedir. Bu tür durumlar, her somut olayın kendine özgü koşulları çerçevesinde ve temel hak ve özgürlükler dengesi gözetilerek değerlendirilmelidir.

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • YCGK 2018/555 K. (Cinsel Saldırıda Rıza Yokluğu): Aşırı alkolün etkisiyle cinsel saldırılara karşı koyamayacak durumda olan ve olayın ardından ani tepkiler veren (örneğin, camları kırma) mağdurun, rızasının bulunmadığı kabul edilmiştir. Sanıkların “rızasıyla seviştik” savunmaları, mağdurun bu tepkilerini açıklayamamaları nedeniyle temelsiz bulunmuştur. 
    • Yargıtay 14. CD 2011/1479 K. (Karşılıklı Cinsel İçerikli Mesajlaşmada Zımni Rıza): Sanığın katılan tarafından daha önce gönderilmiş cinsel içerikli mesajlara cevap niteliğinde mesajlar göndermesi ve katılanın da bu tür mesajlara olumlu karşılık vermesi, sanığın eylemlerinin katılanın zımni rızası dahilinde gerçekleştiği şeklinde yorumlanmış ve TCK m.26/2 uygulanmıştır. “Üzerinde mutlak surette tasarruf edilebilecek bir hak” kavramı, ceza hukukunun dinamik yapısı içinde Yargıtay tarafından zaman zaman genişletici veya daraltıcı yorumlara tabi tutulabilmektedir. Özellikle teknolojinin gelişimiyle birlikte ortaya çıkan yeni suç tiplerinde (örneğin, kişisel verilerin hukuka aykırı olarak ele geçirilmesi, siber zorbalık, dijital içeriklerin izinsiz kullanımı) rızanın sınırları, geçerliliği ve ispatı daha karmaşık hukuki sorunları beraberinde getirmektedir. Yargıtay’ın bu tür yeni ve karmaşık durumlarda, bir yandan bireylerin özel hayatının gizliliği ve kişisel verilerinin korunması gibi temel hak ve özgürlükleri güvence altına almaya çalışırken, diğer yandan ifade özgürlüğü, haber alma hakkı gibi diğer temel haklarla ve toplumsal değerlerle bir denge kurma çabası içinde olduğu gözlemlenmektedir. Bu bağlamda, rıza kavramının sadece şekli bir beyanın varlığıyla sınırlı kalmayıp, rızanın gerçekten özgür iradeye dayanıp dayanmadığı, rızayı veren kişinin olası sonuçları idrak edip etmediği ve rızanın kamu düzenini veya genel ahlakı ihlal edip etmediği gibi unsurların da Yargıtay tarafından dikkate alındığı söylenebilir. Bu durum, “ilgilinin rızası” hukuka uygunluk nedeninin, katı ve değişmez kurallara göre değil, her somut olayın kendine özgü özellikleri ve günün toplumsal anlayışları çerçevesinde, esnek bir şekilde yorumlandığını göstermektedir.

II. Kusurluluğu Etkileyen Haller ve Yargıtay Uygulamaları

Bu bölümde, işlenen fiilin hukuka aykırılığını etkilemeyen, yani fiilin suç olma özelliğini değiştirmeyen, ancak failin kişisel durumu veya içinde bulunduğu özel koşullar nedeniyle kusurunu ortadan kaldıran veya azaltan haller incelenecektir. Bu hallerin varlığı, failin işlediği suçtan dolayı ya hiç cezalandırılmamasına ya da cezasında önemli bir indirim yapılmasına yol açar.

• A. Cebir ve Şiddet, Korkutma ve Tehdit (TCK m.28)

  • Yasal Düzenleme ve “Karşı Konulamayacak veya Kurtulunamayacak Olma” Kriteri: TCK m.28, failin iradesini sakatlayan dışsal etkenler nedeniyle işlenen suçlarda sorumluluğu düzenler: “Karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı cebir ve şiddet veya muhakkak ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işleyen kimseye ceza verilmez. Bu gibi hallerde cebir ve şiddet, korkutma ve tehdidi kullanan kişi suçun faili sayılır.” Bu hüküm, kusurluluğu ortadan kaldıran bir nedendir. “Karşı Konulamayacak veya Kurtulunamayacak Olma” Kriteri: Yargıtay, bu kritik şartı değerlendirirken, failin sübjektif durumunu (yaşı, cinsiyeti, fiziki ve ruhi yapısı, tecrübesi, o anki psikolojik durumu vb.) ile maruz kaldığı baskının objektif niteliğini (cebir veya şiddetin derecesi, tehdidin ciddiyeti, yakınlığı, gerçekleşme olasılığı vb.) bir arada ve bütüncül bir yaklaşımla ele alır. Önemli olan, failin iradesinin, suç işlemekten başka bir davranış sergilemesine imkan vermeyecek derecede etkilenmiş ve felce uğramış olmasıdır. Örneğin, profesyonel bir boksörün kolaylıkla bertaraf edebileceği bir fiziksel zorlama veya basit bir tehdit, daha zayıf ve savunmasız bir kişi için “karşı konulamaz” nitelikte olabilir.

  • Failin İradesi Üzerindeki Etkiye İlişkin Yargıtay Değerlendirmeleri: Yargıtay, TCK m.28’in uygulanabilmesi için korkutma ve tehdidin “muhakkak ve ağır” olması şartını aramaktadır. “Muhakkak” olması, tehdidin gerçekleşme olasılığının çok yüksek ve yakın bir tehlike olarak algılanmasını; “ağır” olması ise tehdit edilen zararın ciddi ve önemli olmasını ifade eder. Cebir ve şiddetin varlığı, genellikle bu nitelikleri taşıdığı kabul edildiğinden, bu unsurlar ayrıca vurgulanmaz. Ayrıca, maruz kalınan cebir, şiddet, korkutma veya tehdit ile işlenen suç arasında bir nedensellik bağı ve belirli bir orantı olması da beklenir. Örneğin, bir kişinin arabasının yakılacağı tehdidi altında, bu tehdidi bertaraf etmek için ilgisiz bir üçüncü kişiyi öldürmesi durumunda, TCK m.28’in uygulanması genellikle kabul görmeyecektir, zira maruz kalınan tehdit ile işlenen suç arasında açık bir orantısızlık bulunmaktadır ve ilgisiz 3.kişiyi öldürmüştür.

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • Yargıtay 1. CD 2006/3924 E., 2007/7271 K. (Öldürme Kararına Katılmaya Zorlanma): Maktulün öldürülmesi amacıyla plan yapan diğer sanıkların, maktulün istedikleri yere gelmesini sağlamak için sanık Nermin’e baskı ve tehditle telefon açtırdıkları olayda, Yargıtay, sanık Nermin üzerinde “karşı koyamayacağı ve sakınamayacağı ağır bir korku hali” oluşturulduğunu kabul ederek, TCK m.28 uyarınca sanığa ceza verilemeyeceğine hükmetmiştir. 
    • Yargıtay Kararı (Örgüte Yardıma Zorlanma): Bir Yargıtay kararında, sanığın maruz kaldığı iddia edilen tehdidin, silahlı terör örgütüne yardım etme suçunu işleme kastını ortadan kaldıracak nitelikte “karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı ağır ve muhakkak” bir tehdit olmadığı sonucuna varılarak, TCK m.28 hükümlerinin uygulanamayacağı ve sanığın atılı suçtan sorumlu tutulması gerektiği belirtilmiştir. Bu tür kararlar, özellikle organize suçlar ve terör suçları bağlamında TCK m.28’in uygulanma sınırlarını ve ispat zorluklarını göstermesi açısından önemlidir. TCK m.28’in temelinde, failin hür iradesiyle hareket etme serbestisinin ortadan kalkması yatmaktadır. Yargıtay, bu irade yoksunluğunu veya önemli ölçüde azalmasını tespit ederken, failin bireysel özellikleri ile maruz kaldığı dışsal etkenler (cebir, şiddet, korkutma, tehdit) arasındaki nedensellik bağını dikkatle kurmaya çalışır. “Karşı konulamazlık” veya “kurtulunamazlık” kriteri, sadece fiziksel bir direnememeyi değil, aynı zamanda failin psikolojik olarak direniş gücünün kırılmasını ve başka bir çıkış yolu bulamamasını da ifade eder. Ancak bu psikolojik eşiğin tespiti, her somut olayın kendine özgü koşullarının, failin içinde bulunduğu durumun ve maruz kaldığı baskının tüm detaylarının titizlikle incelenmesini gerektirir. Bir tehdidin “ağır ve muhakkak” olup olmadığı, sadece tehdidin içeriğiyle değil, aynı zamanda tehdit eden kişinin kimliği, konumu, tehdidin yapıldığı ortam, failin tehdidi algılama biçimi, çevresel koşullar ve en önemlisi failin bu tehditten kurtulmak için başvurabileceği alternatif yolların (örneğin, kolluk kuvvetlerinden yardım isteme imkanı) olup olmaması gibi birçok faktörle birlikte değerlendirilir. Yargıtay’ın, özellikle organize suç örgütleri veya terör örgütleri tarafından yapılan tehditler söz konusu olduğunda, bu tehditlerin ciddiyetini ve fail üzerindeki baskısını daha kolay kabul etme eğiliminde olduğu, ancak failin örgütsel yapı içindeki konumu, örgüte iradi katılımı ve suç işleme konusundaki kendi istekliliği gibi unsurları da ayrıca ve dikkatle değerlendirdiği gözlemlenmektedir. 

• B. Haksız Tahrik (TCK m.29)

  • Yasal Düzenleme, “Haksız Fiil” ve “Hiddet veya Şiddetli Elem” Kavramları: TCK m.29, haksız tahriki bir ceza indirim nedeni olarak düzenlemektedir: “$Haksız\; bir\; fiilin\; meydana\; getirdiği\; hiddet\; veya\; şiddetli\; elemin\; etkisi\; altında\; suç\; işleyen\; kimseye,\; ağırlaştırılmış\; müebbet\; hapis\; cezası\; yerine\; onsekiz\; yıldan\; yirmidört\; yıla\; ve\; müebbet\; hapis\; cezası\; yerine\; oniki\; yıldan\; onsekiz\; yıla\; kadar\; hapis\; cezası\; verilir.\; Diğer\; hallerde\; verilecek\; cezanın\; dörtte\; birinden\; dörtte\; üçüne\; kadarı\; indirilir.$“. Haksız tahrik, failin kusur yeteneğini azaltan bir neden olarak kabul edilir; fiilin hukuka aykırılığını ortadan kaldırmaz. 

    • “Haksız Fiil”: Mağdurdan kaynaklanan ve failde öfke (hiddet) veya derin üzüntü (şiddetli elem) yaratan, hukuk düzeni tarafından onaylanmayan, hukuka aykırı her türlü söz veya davranıştır. Bu fiilin ayrıca bir suç teşkil etmesi zorunlu değildir; hukuka aykırı olması yeterlidir. Örneğin, hakaret, küfür, basit bir yaralama, aldatma, sözünde durmama, borcunu kasten ödememe gibi fiiller, somut olayın özelliklerine göre haksız tahrik oluşturabilir.   
    • “Hiddet veya Şiddetli Elem”: Failin, maruz kaldığı haksız fiil nedeniyle ani ve yoğun bir öfke patlaması yaşaması veya derin bir üzüntü, keder, elem duygusu içine girmesi ve bu yoğun ruhsal durumun etkisi altında, bu durumun bir tepkisi olarak suçu işlemesi gerekir. Bu psikolojik bağın varlığı, haksız tahrikin uygulanabilmesi için zorunludur.  

  • İlk Haksız Hareketin Tespiti ve Tahrikte Denge Sorunu: Yargıtay’ın yerleşik ve istikrarlı içtihatlarına göre, haksız tahrik hükümlerinin uygulanabilmesi için temel koşullardan biri, ilk haksız hareketin mağdurdan (veya mağdurun etki alanındaki kişilerden) gelmiş olmasıdır. Eğer olayı başlatan ilk haksız hareket failden kaynaklanmışsa, fail, mağdurun bu haksız harekete gösterdiği tepki nedeniyle haksız tahrik indiriminden yararlanamaz. Tahrikte Denge (veya Dengesizlik): Karşılıklı haksız hareketlerin olduğu durumlarda, Yargıtay “tahrikte denge” veya “karşılıklı tahrik” ilkesini gözetir. Eğer mağdurun failin ilk haksız hareketine gösterdiği tepki, failin hareketine göre açıkça orantısız ve aşırı ise, bu durum fail lehine haksız tahrik oluşturabilir. Ancak, tarafların karşılıklı olarak birbirlerini tahrik ettiği ve bu tahriklerin birbiriyle dengelendiği veya etki-tepki dengesi sağlandıktan ve olay bir süreliğine yatıştıktan sonra failin yeniden harekete geçerek suç işlemesi durumunda, haksız tahrik hükümleri uygulanmaz.  

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • YCGK 2017/362 E., 2021/88 K. (İlk Haksız Hareket ve Denge): Bu önemli Ceza Genel Kurulu kararı, haksız tahrikte ilk haksız hareketin kimden geldiğinin ve tahrikte dengenin bozulup bozulmadığının titizlikle tespit edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Karara konu somut olayda, sanığın nişanlısıyla araç içinde sohbet ettiği sırada yanlarından geçen ve kendilerine doğru bakarak aralarında konuştukları iddia edilen 3-4 kişinin bu davranışlarının, bir “haksız fiil” niteliğinde olmadığı ve dolayısıyla haksız tahrik şartlarının oluşmadığı sonucuna varılmıştır. Bu karar, her türlü rahatsız edici davranışın değil, ancak hukuken “haksız” kabul edilebilecek nitelikteki fiillerin tahrik oluşturabileceğini göstermektedir.
    • Yargıtay 1. CD 2022/7941 E., 2023/524 K. (Borcun Ödenmemesi ve Ekonomik Mahv): Bu dikkat çekici kararda, mağdurun borcunu ödemeyerek ve sanığı bankalardan birlikte iş yapma vaadiyle kredi çektirmeye yönlendirerek sanığın ekonomik olarak mahvolmasına neden olması, sanık açısından haksız tahrik nedeni olarak kabul edilmiş ve cezasından 1/4 oranında indirim uygulanmıştır. Bu karar, borç ilişkisinden kaynaklanan ve özellikle ağır sonuçlar doğuran fiillerin de haksız tahrik oluşturabileceğini göstermesi açısından önemlidir. Ancak, her borcun ödenmemesi durumunun otomatik olarak haksız tahrik sayılmayacağı, aşağıdaki kararla birlikte değerlendirilmelidir. 
    • Yargıtay 1. CD 2022/5957 E., 2022/8250 K. (Borç İlişkisinin Tek Başına Tahrik Oluşturmaması): Bu kararda ise, taraflar arasındaki mevcut borç ilişkisinin, TCK’nın aradığı anlamda tek başına haksız tahrik nedeni sayılamayacağı, bunun dışında katılandan kaynaklanan ve sanık lehine tahrik oluşturan başkaca bir söz veya davranış bulunmadığı belirtilerek, haksız tahrik indiriminin uygulanmaması gerektiği sonucuna varılmıştır. Bu iki Yargıtay 1. Ceza Dairesi kararı (2023/524 K. ve 2022/8250 K.) arasındaki görünürdeki farklılık, muhtemelen somut olayların özelliklerinden, borcun ödenmemesinin sanık üzerindeki etkisinin ağırlığından ve mağdurun davranışlarının niteliğinden kaynaklanmaktadır. 2023/524 K. sayılı kararda “ekonomik olarak mahvolma” gibi çok daha ağır ve sanığı çaresizliğe iten bir sonuç vurgulanmıştır. 
    • YCGK 2017/906 E., 2020/64 K. (Evlilik Dışı Cinsel İlişkide Aile Bireylerinin Tahriki): Rızaya dayalı evlilik dışı cinsel ilişkiye giren bir kadının kardeşi, babası gibi aile bireylerinin, bu ilişkiyi öğrenmeleri üzerine işledikleri suçlarda, sırf bu ilişki nedeniyle haksız tahrik hükümlerinden yararlanamayacakları belirtilmiştir. Bu karar, toplumsal namus veya geleneksel ahlak anlayışlarının, ceza hukuku anlamında otomatik bir haksız tahrik gerekçesi oluşturmayacağını, fiilin hukuken “haksız” bir nitelik taşıması gerektiğini ortaya koymaktadır. 
    • Yargıtay Kararı (Sadakat Yükümlülüğü Olmayan Eşin Başka Bir Kişiyle İlişkisi): Sanık ile aralarında resmi evlilik bağı bulunmayan ve dolayısıyla Türk Medeni Kanunu’nun 185. maddesi uyarınca sanığa karşı yasal bir sadakat yükümlülüğü olmayan maktulenin, başka bir kişiyle cinsel veya duygusal bir ilişki içinde olmasının, sanık lehine haksız tahrik oluşturmayacağı Yargıtay tarafından kabul edilmektedir. Haksız tahrik müessesesi, failin kusurunu azaltan bir neden olduğu için, failin suçu işlerken içinde bulunduğu ruhsal durum (hiddet veya şiddetli elem) büyük önem taşır. Ancak bu ruhsal durumun kaynağını oluşturan fiilin de hukuk düzeni tarafından “haksız” olarak nitelendirilmesi gerekir. Yargıtay, bir yandan failin maruz kaldığı haksızlığa bir tepki olarak suç işlemesini belirli ölçüde “anlayışla” karşılayarak cezada indirim öngörürken, diğer yandan bu anlayışın suistimal edilmesinin ve her türlü kişisel kırgınlık, anlaşmazlık veya hoşnutsuzluğun haksız tahrik olarak kabul edilmesinin önüne geçmeye çalışmaktadır. “Ekonomik mahvolma” gibi fail üzerinde son derece ağır ve yıkıcı sonuçlar doğuran bir borç ödememe eylemi veya aldatma fiili, basit bir alacak-verecek meselesinden veya sıradan bir anlaşmazlıktan farklı olarak, failde “şiddetli elem” yaratabilir ve bu durum Yargıtay tarafından haksız tahrik kapsamında değerlendirilebilir. Bu, haksız fiilin yol açtığı zararın veya etkinin “şiddetli elem” boyutuna ulaşıp ulaşmadığının her somut olayda titizlikle ve failin sübjektif durumu da göz önünde bulundurularak ayrıca değerlendirildiğini göstermektedir.

• C. Hata (TCK m.30)

  • Yasal Düzenleme, Fiili Hata ve Hukuki Hata Ayrımı: TCK m.30, ceza sorumluluğunu etkileyen hata hallerini düzenlemektedir. Bu madde kapsamında temel olarak fiili hata (unsur yanılgısı) ve hukuki hata (yasak yanılgısı veya haksızlık yanılgısı) olmak üzere iki ana hata türünden bahsedilebilir.

    • TCK m.30/1 (Fiili Hata / Unsur Yanılgısı): “Fiilin icrası sırasında suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeyen bir kimse, kasten hareket etmiş olmaz. Bu hata dolayısıyla taksirli sorumluluk hali saklıdır. Bu hüküm, failin, işlediği fiilin suç tipini oluşturan objektif unsurlarından bir veya birkaçını bilmemesi veya bu konuda yanılgıya düşmesi halini ifade eder. Örneğin, başkasına ait olduğunu bilmeden bir eşyayı alan kişi, hırsızlık suçunun “başkasına ait mal” unsurunda hataya düştüğü için kasten hırsızlıktan sorumlu tutulamaz. Fiili hata, doğrudan doğruya kastı ortadan kaldırır.
    • TCK m.30/2 (Nitelikli Hallerde Hata): “Bir suçun daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli hallerinin gerçekleştiği hususunda hataya düşen kişi, bu hatasından yararlanır.” Örneğin, 15 yaşından küçük olduğunu bilmediği bir çocuğa karşı cinsel istismar suçunu işleyen fail, suçun daha ağır cezayı gerektiren bu nitelikli halinden sorumlu tutulmaz.
    • TCK m.30/3 (Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenlerin Koşullarında Hata): “Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait koşulların gerçekleştiği hususunda kaçınılmaz bir hataya düşen kişi, bu hatasından yararlanır.” Bu fıkra, lafzı itibarıyla hem hukuka uygunluk nedenlerinin (örneğin meşru savunma) maddi şartlarındaki hatayı hem de kusurluluğu etkileyen nedenlerin (örneğin haksız tahrik) maddi şartlarındaki hatayı kapsar gibi görünmektedir. Ancak, doktrinde ve Yargıtay’ın bazı kararlarında (örneğin, Yargıtay 16. CD 2020/84 E. sayılı kararı ), hukuka uygunluk nedenlerinin maddi şartlarındaki hatanın, TCK m.30/1 kapsamında fiili hata (unsur yanılgısı) olarak değerlendirilmesi ve kastı ortadan kaldırması gerektiği kabul edilmektedir. Bu teorik ayrım, sanığın hangi hükümden yararlanacağı ve bunun hukuki sonuçları (kastın kalkması mı, kusurun kalkması mı) açısından önemlidir. Eğer hata kaçınılabilir ise, failin sorumluluğu devam eder, ancak cezanın belirlenmesinde bu durum dikkate alınabilir.
    • TCK m.30/4 (Hukuki Hata / Yasak Yanılgısı / Haksızlık Yanılgısı): ” İşlediği fiilin haksızlık oluşturduğu hususunda kaçınılmaz bir hataya düşen kişi, cezalandırılmaz$.$” Bu hüküm, failin işlediği fiilin unsurlarını bilmesine rağmen, bu fiilin hukuk düzeni tarafından yasaklandığını, yani haksızlık teşkil ettiğini bilmemesi veya bu konuda kaçınılmaz bir yanılgıya düşmesi halini ifade eder. Haksızlık yanılgısı, kusurluluğu ortadan kaldırır. Eğer yanılgı kaçınılabilir ise, fail cezalandırılır, ancak bu durum temel cezanın belirlenmesinde dikkate alınır.

  • “Kaçınılmaz Hata” Kavramı ve Yargıtay’ın Tespit Yöntemleri: “Kaçınılmaz hata”, failin kişisel durumu, bilgi düzeyi, eğitim seviyesi, sosyal ve kültürel çevresi ile olayın somut koşulları dikkate alındığında, kendisinden beklenen dikkat ve özeni göstermesine rağmen hataya düşmekten kurtulamadığı durumları ifade eder. Yargıtay, bir hatanın kaçınılmaz olup olmadığını değerlendirirken, failin bireysel özelliklerini (eğitim düzeyi, mesleği, yaşı, tecrübesi, sosyal ve kültürel çevresi, zeka seviyesi vb.) ve olayın meydana geldiği somut koşulları (olayın karmaşıklığı, bilgiye ulaşma imkanları vb.) bir bütün olarak dikkate alır. Herkesten aynı düzeyde bilgi ve özen beklenmez; beklenti, kişinin kendi özel koşullarına göre makul ve beklenebilir olan özen düzeyidir. Failin, hataya düşmemek için elinden gelen çabayı gösterip göstermediği, bilgi edinme yükümlülüğü varsa bunu yerine getirip getirmediği araştırılır.

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • Hukuka Uygunluk Sebeplerinin Maddi Şartlarında Hata (TCK m.30/1 veya m.30/3 Tartışması): Daha önce de belirtildiği gibi, TCK m.30/3 gerekçesi bu tür hataların katı kusur teorisine göre (kusurluluğu etkileyen bir hata olarak) çözümlenmesi gerektiğini belirtse de , doktrindeki ağırlıklı görüş ve Yargıtay’ın bazı güncel kararları (örneğin, 15 Temmuz darbe girişimiyle ilgili davalarda verilen Yargıtay 16. CD 2020/84 E. sayılı kararı ), bu tür bir hatanın TCK m.30/1 kapsamında fiili hata (unsur yanılgısı) olarak değerlendirilmesi ve kastı ortadan kaldırması gerektiğini kabul etmektedir. Bu yaklaşım, failin, hukuka uygunluk nedeninin maddi şartlarının varlığına inanarak hareket etmesi durumunda, suç işleme kastının bulunmadığı düşüncesine dayanır.
    • İzin Yanılgısı ( Hukuka Uygunluk Nedeninin Varlığında veya Sınırlarında Hata): Failin, hukuk düzenince aslında tanınmayan bir hukuka uygunluk nedeninin var olduğuna inanması (örneğin, “namusumu temizleme hakkım var” gibi bir yanılgı) ya da hukuken tanınan bir hukuka uygunluk nedeninin (örneğin meşru savunma) hukuki sınırlarında veya kapsamı konusunda yanılgıya düşmesi durumudur. Bu tür bir yanılgı, genellikle TCK m.30/4 kapsamında haksızlık yanılgısı (yasak hatası) olarak değerlendirilir ve eğer kaçınılmaz ise failin kusurunu tamamen ortadan kaldıracağı için cezalandırılmamasına yol açar.
    • Yargıtay 14. CD 2020/4484 E., 2020/4574 K. (Mağdurun Yaşı Konusunda Hata): Cinsel istismar suçunda, sanığın, mağdurun 17 yaşında olduğunu bildiği (yani reşit olmayanla cinsel ilişki suçunun oluşacağını düşündüğü, ancak nitelikli hal olan 15 yaşından küçüklük unsurunu bilmediği) yönündeki istikrarlı savunması ve mağdurun da bu savunmayı doğrulaması karşısında, TCK m.30 hükümlerinin (muhtemelen suçun nitelikli halinde hata veya fiili hata kapsamında) uygulanması gerektiği belirtilmiştir. Bu karar, failin sübjektif bilgisinin ve yanılgısının ceza sorumluluğunun belirlenmesindeki önemini göstermektedir. Fiili hata, hukuka uygunluk nedenlerinin maddi şartlarında hata ve haksızlık yanılgısı (yasak hatası) arasındaki teorik ayrımlar net olsa da, somut bir olayda bu ayrımları yapmak ve özellikle bir hatanın “kaçınılmaz” olup olmadığını belirlemek ve ispatlamak uygulamada oldukça zor olabilir. Yargıtay’ın “kaçınılmazlık” değerlendirmesinde dikkate aldığı sübjektif unsurlar (failin kişisel durumu, eğitim seviyesi, sosyal çevresi vb.), savunma stratejileri açısından kritik bir öneme sahiptir. Avukatların, müvekkillerinin içinde bulunduğu özel koşulları, bilgi düzeyini, yanılgıya düşmesine neden olan etkenleri ve bu yanılgıdan kaçınmasının neden mümkün olmadığını somut delillerle ve ikna edici bir şekilde mahkemeye sunması gerekmektedir. Failin bir eylemi gerçekleştirirken neyi bildiği, neyi bilmediği veya neyi yanlış bildiği, onun kastını veya kusurunu doğrudan etkiler. Örneğin, bir avcı, çalılıkların arkasında bir hayvan olduğunu düşünerek ateş ettiğinde, aslında orada bir insan varsa ve ölümüne neden olursa, bu durum “insan öldürme” suçunun maddi unsurunda (öldürülenin insan olması) bir hatadır ve kasten öldürmeden sorumlu tutulmasını engeller (taksirle sorumluluk ayrıdır). Benzer şekilde, bir kişinin, kendisine saldırdığını düşündüğü birinin elindeki parlak nesneyi silah zannederek savunma amaçlı karşılık vermesi, ancak o nesnenin bir oyuncak olduğunun anlaşılması durumunda, meşru savunmanın maddi şartlarında (saldırının varlığı veya niteliği konusunda) bir hataya düşmüş olur. Bir yabancının, kendi ülkesinde serbest olan ancak Türkiye’de yasak olduğunu bilmediği bir bitkiyi yetiştirmesi durumunda ise, bu durum bir haksızlık yanılgısı (yasak hatası) teşkil edebilir ve bu yanılgının kaçınılmaz olup olmadığı (örneğin, Türkiye’ye yeni gelmiş olması, bu konuda bilgilendirilmemiş olması, bitkinin zararsız olduğuna dair yaygın bir kanı olması gibi) değerlendirilir. Yargıtay, bu tür durumlarda genellikle failden beklenen “ortalama, makul ve basiretli bir vatandaşın” bilgi ve özen düzeyini değil, failin kendi özel koşullarını ve imkanlarını dikkate alma eğilimindedir; ancak bu durumun da sınırları vardır (örneğin, herkesin temel ve yaygın olarak bilinen yasakları bildiği veya bilmesi gerektiği kabul edilebilir). 

• D. Yaş Küçüklüğü (TCK m.31)

  • Yasal Düzenleme ve Yaş Gruplarına Göre Sorumluluk: TCK m.31, çocukların ve gençlerin ceza sorumluluğunu yaş gruplarına göre kademeli bir şekilde düzenlemektedir. Bu düzenlemenin temelinde, kişilerin fiziksel gelişimlerine paralel olarak, işledikleri fiillerin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını bu algıya göre yönlendirme yeteneklerinin de geliştiği kabulü yatar.

    • 0-12 Yaş Grubu (Fiili İşlediği Sırada On İki Yaşını Doldurmamış Olanlar): Bu yaş grubundaki çocukların ceza sorumluluğu yoktur. Haklarında ceza kovuşturması yapılamaz; ancak, çocuklara özgü güvenlik tedbirleri (örneğin, danışmanlık, eğitim, bakım tedbirleri) uygulanabilir (TCK m.31/1). 
    • 12-15 Yaş Grubu (Fiili İşlediği Sırada On İki Yaşını Doldurmuş Olup On Beş Yaşını Doldurmamış Olanlar): Bu yaş grubundaki çocukların ceza sorumluluğu, işledikleri fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayabilme ve davranışlarını bu algılamaya göre yönlendirme yeteneğinin yeterince gelişmiş olup olmamasına bağlıdır. Eğer bu yetenekleri gelişmemişse ceza sorumlulukları yoktur ve haklarında çocuklara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Eğer bu yeteneklerinin varlığı tespit edilirse, suç ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde on iki yıldan on beş yıla, müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde dokuz yıldan on bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezaların ise yarısı indirilir ve bu halde her fiil için verilecek hapis cezası yedi yıldan fazla olamaz (TCK m.31/2).
    • 15-18 Yaş Grubu (Fiili İşlediği Sırada On Beş Yaşını Doldurmuş Olup On Sekiz Yaşını Doldurmamış Olanlar): Bu yaş grubundaki gençlerin ceza sorumluluğu tamdır, ancak yaşları nedeniyle cezalarında kanunda belirtilen oranlarda indirim yapılır. Suç, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde on sekiz yıldan yirmi dört yıla, müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde on iki yıldan on beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezaların ise üçte biri indirilir ve bu halde her fiil için verilecek hapis cezası on iki yıldan fazla olamaz (TCK m.31/3). 

  • 12-15 Yaş Grubunda “Algılama ve Yönlendirme Yeteneği”nin Tespiti ve Sosyal İnceleme Raporu: 12-15 yaş grubundaki çocukların ceza sorumluluğunun belirlenmesinde kilit nokta, işledikleri fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama (anlama yeteneği) ve davranışlarını bu algılamaları doğrultusunda yönlendirme (irade yeteneği) kapasitelerinin yeterince gelişip gelişmediğinin tespitidir. Bu tespit, her çocuk için bireysel olarak yapılmalıdır. Yargıtay, bu yeteneğin tespiti sürecinde sosyal inceleme raporu (SİR) alınmasını zorunlu ve kritik bir delil olarak görmektedir. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 35. maddesi uyarınca hazırlanan SİR, çocuğun içinde bulunduğu aile koşulları, sosyal ve ekonomik şartları, psikolojik durumu, eğitim geçmişi, arkadaş çevresi gibi bireysel özelliklerini ve sosyal çevresini detaylı bir şekilde ortaya koymalıdır. Bununla birlikte, Yargıtay, sadece SİR’in yeterli olmadığını, çocuğun işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneğinin daha bilimsel bir temelde belirlenebilmesi amacıyla adli tıp uzmanı, çocuk psikiyatristi veya bu alanda uzman bir hekimden de rapor alınmasını gerekli görmektedir. Bu tıbbi raporlar, çocuğun bilişsel gelişim düzeyini, zeka seviyesini, varsa psikiyatrik bir rahatsızlığını ve genel ruhsal durumunu objektif testler ve klinik muayenelerle değerlendirir. Hakim, hem sosyal inceleme raporunu hem de uzman hekim raporunu ve diğer tüm delilleri bir arada serbestçe değerlendirerek, çocuğun kusur yeteneğinin bulunup bulunmadığı konusunda nihai takdir yetkisini kullanır. Ancak, bu raporların usulüne uygun olarak alınmaması, yetersiz olması veya hiç alınmadan hüküm kurulması, Yargıtay tarafından genellikle bir bozma nedeni olarak kabul edilmektedir. Sosyal inceleme raporunun, çocuğun algılama ve irade yeteneği hakkında doğrudan bir sonuç veya kanaat belirtmemesi, bu değerlendirmenin münhasıran mahkemeye ait olması gerektiği de Yargıtay tarafından vurgulanmaktadır. 

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2019/345 K. ve 2019/265 K. sayılı kararlarına yapılan atıflar: Bu kararlar (ve benzer yöndeki diğer YCGK kararları), 12-15 yaş grubundaki suça sürüklenen çocuklar hakkında hem sosyal inceleme raporunun hem de uzman hekim (adli tıp/psikiyatri) raporunun alınmasının bir zorunluluk olduğunu ve bu raporların içeriğinin nasıl olması gerektiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu raporlar, hakimin takdir yetkisini kullanırken dayanacağı temel bilimsel ve sosyal verileri sağlar. 
    • Sosyal İnceleme Raporunun ve Uzman Raporlarının Niteliği: Yargıtay, bu raporların sadece bir formaliteyi yerine getirmek amacıyla değil, çocuğun durumunu gerçekten aydınlatacak nitelikte, kapsamlı ve detaylı olması gerektiğini vurgulamaktadır. Raporu düzenleyen uzmanların, çocuğun yaşına uygun değerlendirme yöntemlerini kullanması ve vardıkları sonuçları gerekçelendirmesi beklenir. Yargıtay’ın 12-15 yaş grubundaki çocuklar için hem sosyal inceleme raporunu hem de uzman tıbbi raporunu zorunlu tutması, ceza adalet sisteminde “çocuğun üstün yararı” ilkesine ve cezanın bireyselleştirilmesi prensibine verdiği önemi göstermektedir. Bu yaklaşım, hakimin soyut bir yaş kriterine göre mekanik bir karar vermesi yerine, her çocuğun somut gelişim düzeyini, anlama kapasitesini, irade yeteneğini ve içinde bulunduğu özel koşulları dikkate alarak, daha adil ve çocuğun yararına olan bir sonuca ulaşmasını sağlamayı amaçlar. TCK m.31/2, bu yaş grubundaki çocuklar için adeta bir “ara rejim” öngörmektedir. Bu yaş grubundaki her çocuğun otomatik olarak tam sorumlu veya tamamen sorumsuz sayılması yerine, her bir çocuğun bireysel olarak, bilimsel ve sosyal veriler ışığında değerlendirilmesi esastır. Sosyal inceleme raporu, çocuğun içinde yetiştiği mikro ve makro çevreyi, maruz kaldığı olumlu ve olumsuz etkileri, eğitim ve aile durumunu ortaya koyarken; tıbbi rapor, çocuğun zihinsel, duygusal ve psikolojik gelişim düzeyini, algılama ve muhakeme yeteneğini bilimsel yöntemlerle tespit eder. Hakim, bu iki farklı ve birbirini tamamlayan kaynaktan gelen bilgiyi, olayın diğer delilleriyle birlikte sentezleyerek, çocuğun fiili işlerken neyi ne kadar anladığını, davranışlarının sonuçlarını ne ölçüde öngörebildiğini ve iradesini ne ölçüde kontrol edebildiğini takdir eder. Bu, aynı zamanda, ceza sorumluluğunun ve verilecek tepkinin (ceza veya güvenlik tedbiri) çocuğun kişiliğine ve ihtiyaçlarına uygun olmasını hedefler.

• E. Akıl Hastalığı (TCK m.32)

  • Yasal Düzenleme ve Sorumluluğa Etkisi: TCK m.32, akıl hastalığının ceza sorumluluğuna etkisini düzenlemektedir. Bu madde, kusur yeteneğini etkileyen en önemli hallerden biridir.

    • TCK m.32/1 (Tam Ehliyetsizlik): “ıl hastalığı nedeniyle, işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez. Ancak, bu kişiler hakkında güvenlik tedbirine hükmolunur.” Bu fıkra, akıl hastalığı nedeniyle kişinin ya “algılama yeteneğini” (fiilin ne anlama geldiğini, hukuki sonuçlarını anlama) ya da “irade yeteneğini” (davranışlarını bu algıya göre yönlendirme, kontrol etme) tamamen veya önemli ölçüde yitirdiği durumları kapsar. Bu durumda faile ceza verilmez, ancak akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirleri (örneğin, yüksek güvenlikli sağlık kurumunda koruma ve tedavi altına alınma) uygulanır.
    • TCK m.32/2 (Kısmi Ehliyetsizlik / Azalmış Kusur Yeteneği): “Birinci fıkrada yazılı derecede olmamakla birlikte işlediği fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği azalmış olan kişiye, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine yirmibeş yıl, müebbet hapis cezası yerine yirmi yıl hapis cezası verilir. Diğer hallerde verilecek ceza, altıda birden fazla olmamak üzere indirilebilir. Mahkûm olunan ceza, süresi aynı olmak koşuluyla, kısmen veya tamamen, akıl hastalarına özgü güvenlik tedbiri olarak da uygulanabilir.” Bu fıkra ise, akıl hastalığının algılama veya irade yeteneğini tamamen ortadan kaldırmadığı, ancak azalttığı durumları düzenler. Bu durumda faile indirimli ceza verilir ve bu ceza, güvenlik tedbiri olarak da uygulanabilir.

  • Sağlık Kurulu Raporları Arasındaki Çelişkilerin Giderilmesi ve “Yönlendirme Yeteneği”nin Değerlendirilmesi: Bir sanığın TCK m.32 kapsamında olup olmadığının tespiti, mutlaka uzman hekimlerden oluşan bir sağlık kurulundan (genellikle Adli Tıp Kurumu ilgili İhtisas Dairesi – Gözlem İhtisas Dairesi veya 4. İhtisas Kurulu – ya da tam teşekküllü bir Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Hastanesi’nden) alınacak rapora dayanır. Raporlar Arasındaki Çelişki: Uygulamada, farklı sağlık kuruluşlarından alınan raporlar arasında çelişkiler ortaya çıkabilmektedir. Bir rapor sanığın cezai ehliyetinin tam olduğunu belirtirken, diğeri TCK m.32/1 veya m.32/2 kapsamında olduğunu ifade edebilir. Yargıtay, bu tür durumlarda, çelişkinin mutlaka Adli Tıp Kurumu İlgili İhtisas Dairesi’nden (nihai merci olarak genellikle Adli Tıp Kurumu Gözlem İhtisas Dairesi veya Adli Tıp Üst Kurulları) alınacak yeni ve kapsamlı bir raporla giderilmesini zorunlu görmektedir. Çelişki giderilmeden hüküm kurulması, Yargıtay tarafından kesin bir bozma nedeni olarak kabul edilir. “Algılama ve Yönlendirme Yeteneği”nin Değerlendirilmesi: Sağlık kurulu raporlarında, sanığın sadece belirli bir akıl hastalığı teşhisine sahip olup olmadığı değil, bu hastalığın, fiili işlediği sırada, “fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama” (kognitif unsur) ve “davranışlarını bu algılamaya uygun olarak yönlendirme” (volitif unsur) yeteneğini ne ölçüde etkilediği açık ve gerekçeli bir şekilde belirtilmelidir. Değerlendirme, suçun işlendiği an itibariyle yapılmalı, hastalığın öncesi veya sonrasındaki durum değil, suç anındaki etkisi esas alınmalıdır. 

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • Yargıtay 18. CD 2020/437 E., 2020/8706 K. (Raporlar Arası Çelişki ve Giderilme Zorunluluğu): Bu kararda, Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden alınan ve sanığın TCK m.32/1 kapsamında olduğunu belirten rapor ile Manisa Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Hastanesi’nden alınan ve sanığın ceza sorumluluğunun tam olduğunu belirten rapor arasındaki çelişkinin, Adli Tıp Kurumu İhtisas Dairesi’nce giderilmeden mahkumiyet hükmü kurulması hukuka aykırı bulunmuş ve hükmün bozulmasına karar verilmiştir.
    • Yargıtay 17. CD 2020/722 E., 2020/7016 K. (Hafif Zeka Geriliği ve Rapor Alma Zorunluluğu): Sanık hakkında daha önce “hafif zeka geriliği” teşhisi konulduğuna dair bir raporun dosyada bulunması karşısında, mahkemenin TCK m.32 kapsamında sanığın cezai ehliyetinin bulunup bulunmadığı hususunda Adli Tıp Kurumu ilgili İhtisas Dairesi’nden veya tam teşekküllü bir Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Hastanesi’nden rapor aldırmadan hüküm kurması, eksik inceleme nedeniyle bozma nedeni sayılmıştır. TCK m.32’nin doğru bir şekilde uygulanabilmesi için, sanıkta var olduğu iddia edilen akıl hastalığının, işlenen spesifik suçla illiyet bağının kurulması gerekmektedir. Yani, sadece bir akıl hastalığı teşhisinin varlığı, otomatik olarak TCK m.32’nin uygulanmasını gerektirmez. Bu hastalığın, sanığın işlediği fiille ilgili olarak algılama veya irade (davranışlarını yönlendirme) yeteneğini etkilemiş olması şarttır. Örneğin, kleptomani (çalma hastalığı) teşhisi konmuş bir kişinin hırsızlık suçunu işlemesi durumunda TCK m.32’den yararlanması mümkün olabilirken, aynı kişinin bu hastalıktan bağımsız olarak bir tehdit veya hakaret suçu işlemesi durumunda TCK m.32’nin uygulanma olasılığı düşüktür. Yargıtay, uzman hekim raporlarını (özellikle Adli Tıp Kurumu raporlarını) son derece önemli bir delil olarak kabul etmekle birlikte, bu raporların içeriği, ulaştığı sonuçlar ve bu sonuçların TCK m.32/1 mi yoksa m.32/2 mi kapsamında değerlendirileceği konusunda nihai takdir yetkisinin yargılama makamına (mahkemeye) ait olduğunu her zaman vurgular. Ancak uygulamada, özellikle Adli Tıp Kurumu Gözlem İhtisas Dairesi veya Adli Tıp Genel Kurulu gibi üst kurullardan gelen raporların, mahkemeler tarafından büyük ölçüde benimsendiği ve kararlara esas alındığı görülmektedir. Bu durum, akıl hastalığı gibi son derece teknik ve uzmanlık gerektiren bir konuda, mahkemelerin bilimsel verilere ve uzman görüşlerine dayanma zorunluluğunun doğal bir sonucudur. Raporlar arasındaki çelişkinin giderilmesi için Adli Tıp Kurumu’nun bir nevi hakem rolü üstlenmesi, kararların daha tutarlı, yeknesak ve bilimsel temellere oturtulması amacını taşımaktadır. “Algılama yeteneği” ve “davranışlarını yönlendirme yeteneği”nin tespiti, sadece soyut bir teşhis koymakla sınırlı olmayıp, bu teşhisin kişinin suç sırasındaki somut davranışları üzerindeki etkisini, yani fiilin işleniş biçimiyle akıl hastalığı arasındaki bağlantıyı ortaya koymayı gerektirir. Bu, her suç tipi, her hasta ve her somut olay için farklılık gösterebilecek karmaşık bir değerlendirme sürecidir.

• F. Sağır ve Dilsizlik (TCK m.33)

  • Yasal Düzenleme ve Yaşa Bağlı Sorumluluk Kademeleri: TCK m.33, hem sağır hem de dilsiz olan kişilerin ceza sorumluluğunu, TCK m.31’deki yaş küçüklüğüne ilişkin hükümlere atıf yaparak özel bir şekilde kademelendirmiştir. Bu düzenlemenin temelinde, sağır ve dilsizliğin, özellikle erken yaşlarda bireyin dış dünyayı algılama, iletişim kurma ve dolayısıyla sosyal ve bilişsel gelişimini etkileyebileceği, bu durumun da kusur yeteneğinin gelişimini geciktirebileceği düşüncesi yatar. 

    • Fiili İşlediği Sırada 15 Yaşını Doldurmamış Olan Sağır ve Dilsizler: Bu gruptaki sağır ve dilsizler hakkında, TCK m.31/1’de düzenlenen “fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış olan çocuklara” ilişkin hükümler uygulanır. Yani, bu kişilerin ceza sorumluluğu yoktur ve haklarında ceza kovuşturması yapılamaz; ancak çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.   
    • Fiili İşlediği Sırada 15 Yaşını Doldurmuş Olup da 18 Yaşını Doldurmamış Olan Sağır ve Dilsizler: Bu gruptaki sağır ve dilsizler hakkında, TCK m.31/2’de düzenlenen “fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş olup da on beş yaşını doldurmamış olanlara” ilişkin hükümler uygulanır. Yani, işledikleri fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayıp algılayamadıkları veya davranışlarını yönlendirme yeteneklerinin yeterince gelişip gelişmediği araştırılır. Bu yetenekleri yoksa veya yeterince gelişmemişse ceza sorumlulukları yoktur; ancak çocuklara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Bu yeteneklerinin varlığı halinde ise, TCK m.31/2’de belirtilen indirimli cezalar (ağırlaştırılmış müebbet yerine 12-15 yıl, müebbet yerine 9-11 yıl, diğer cezalarda yarı oranında indirim ve en fazla 7 yıl hapis) uygulanır.   
    • Fiili İşlediği Sırada 18 Yaşını Doldurmuş Olup da 21 Yaşını Doldurmamış Olan Sağır ve Dilsizler: Bu gruptaki sağır ve dilsizler hakkında ise, TCK m.31/3’te düzenlenen “fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmuş olup da on sekiz yaşını doldurmamış olanlara” ilişkin hükümler uygulanır. Yani, cezalarında TCK m.31/3’te belirtilen indirimler (ağırlaştırılmış müebbet yerine 18-24 yıl, müebbet yerine 12-15 yıl, diğer cezalarda üçte bir indirim ve en fazla 12 yıl hapis) yapılır.
    • Fiili İşlediği Sırada 21 Yaşını Doldurmuş Olan Sağır ve Dilsizler: TCK m.33 bu yaş grubu için özel bir düzenleme getirmemiştir. Bu durumda, genel hükümler ve özellikle TCK m.32 (akıl hastalığı) hükümleri kıyasen uygulanabilir. Yani, 21 yaşını doldurmuş bir sağır ve dilsizin, işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin, sağırlık ve dilsizliğe bağlı olarak veya bunlarla birlikte var olan başka bir nedenle (örneğin, zeka geriliği veya bir akıl hastalığı) etkilenip etkilenmediği uzman raporuyla araştırılmalıdır.

  • Zorunlu Müdafilik ve Yargıtay Uygulaması: Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 150. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, şüpheli veya sanığın sağır ve dilsiz olması halinde, istemi aranmaksızın ve herhangi bir ücret koşulu gözetilmeksizin kendisine bir müdafi (avukat) görevlendirilmesi zorunludur. Yargıtay, bu emredici hükme uyulmamasını, yani sağır ve dilsiz bir şüpheli veya sanığa zorunlu müdafi atanmadan soruşturma veya kovuşturma yapılıp hüküm kurulmasını, savunma hakkının ağır bir şekilde ihlali olarak kabul etmekte ve kesin bir bozma nedeni saymaktadır.

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • Yargıtay 4. CD 2017/5248 E., 2018/722 K. (Zorunlu Müdafi Atanmamasının Bozma Nedeni Olması): Bu kararda, sağır ve dilsiz olduğu anlaşılan sanığa CMK m.150/2 gereğince zorunlu müdafi atanmasının bir zorunluluk olduğu gözetilmeden yargılamaya devam edilerek hüküm kurulması, kanuna aykırı bulunmuş ve hükmün bozulmasına karar verilmiştir. 
    • Yargıtay 2. CD 2019/452 E., 2019/1996 K. (18-21 Yaş Aralığındaki Sağır ve Dilsiz Sanık Hakkında Rapor Alınması Gerekliliği): Suç tarihinde 18-21 yaş aralığında olan sağır ve dilsiz sanık hakkında, TCK m.32 kapsamında (akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle) işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneğinin bulunup bulunmadığı hususunda uzman hekim raporu (Adli Tıp Kurumu veya Ruh Sağlığı Hastanesi’nden) alınarak sonucuna göre hukuki durumunun değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Bu karar, 21 yaşından küçük olmakla birlikte yetişkinliğe yakın yaş grubundaki sağır ve dilsizler için dahi, durumlarının TCK m.32 çerçevesinde ayrıca bir uzman değerlendirmesine tabi tutulabileceğini göstermektedir. TCK m.33’teki düzenleme, belirli yaş gruplarındaki sağır ve dilsiz bireylerin algılama ve irade yeteneklerinin, normal duyu organlarına sahip ve konuşabilen bireylere göre daha geç veya farklı bir şekilde gelişebileceği yönündeki bir varsayıma dayanmaktadır. Ancak, Yargıtay’ın özellikle 18 yaşını doldurmuş sağır ve dilsizler için TCK m.32’ye (akıl hastalığı) atıfla bireysel bir uzman raporu istemesi , sağır ve dilsizliğin tek başına ve otomatik olarak kusur yeteneğini her zaman ve aynı derecede etkileyen bir durum olarak kabul edilmediğini, her bireyin durumunun kendi özelinde ve bilimsel verilerle değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Sağır ve dilsizlik, bir iletişim engeli yaratabilir ve bu engel, bireyin sosyal etkileşimlerini, eğitimini ve dolayısıyla hukuki normları anlama kapasitesini etkileyebilir. Ancak bu etkinin derecesi kişiden kişiye değişir. Kanun koyucu, bu potansiyel etkiyi göz önünde bulundurarak yaşa bağlı bir sorumluluk kademelendirmesi getirmiştir. Ancak bu, her sağır ve dilsizin, aynı yaştaki diğer bireylere göre otomatik olarak daha az kusurlu olduğu anlamına gelmemelidir. Yargıtay, özellikle yetişkinliğe yaklaşan veya yetişkin olan sağır ve dilsizler söz konusu olduğunda, durumlarını akıl hastalığına ilişkin genel prensipler çerçevesinde (yani, bireysel bir tıbbi ve psikiyatrik değerlendirme ile) ele alma eğilimindedir. Bu yaklaşım, “sağır ve dilsizlik = her zaman kusur azlığı” gibi otomatik ve basmakalıp bir denklem kurmak yerine, her bir bireyin fiili anlama ve iradesini yönlendirme yeteneğinin somut olarak ve uzman görüşleriyle tespit edilmesini amaçlar. Zorunlu müdafilik kurumu ise, bu kişilerin kendilerini ifade etmede ve haklarını savunmada yaşayabilecekleri potansiyel zorlukları dengelemek ve adil yargılanma haklarının etkin bir şekilde kullanılabilmesini sağlamak için getirilmiş son derece önemli bir usulü güvencedir.

• G. Geçici Nedenler, Alkol veya Uyuşturucu Madde Etkisinde Olma (TCK m.34)

  • Yasal Düzenleme, “İradi” ve “Gayri İradi” Etkilenme Ayrımı: TCK m.34, kişinin algılama veya irade yeteneğini geçici olarak etkileyen durumları ve özellikle alkol veya uyuşturucu madde etkisi altında suç işlenmesini düzenlemektedir. Bu madde, kusur yeteneğini etkileyen haller arasında yer alır ve temel ayrım, etkilenmenin iradi (isteyerek) mi yoksa gayri iradi (irade dışı) mı olduğuna göre yapılır.

    • TCK m.34/1 (Gayri İradi Etkilenme): ” Geçici bir nedenle ya da irade dışı alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisiyle, işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez.” Bu fıkra, kusur yeteneğini tamamen ortadan kaldıran bir durumu ifade eder. “Geçici nedenler” arasında yüksek ateş, hipnoz, bazı ilaçların beklenmedik yan etkileri, kimyasal maddelere maruz kalma gibi durumlar sayılabilir. Alkol veya uyuşturucu maddenin “irade dışı” alınması ise, kişinin zorla, hileyle veya farkında olmadan bu maddeleri alması anlamına gelir. Bu durumda olan ve suç işleyen kişiye ceza verilmez.
    • TCK m.34/2 (İradi Etkilenme): “İradi olarak alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisinde suç işleyen kişi hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz.” Bu hüküm, kişinin kendi isteğiyle alkol veya uyuşturucu madde alması ve bu maddelerin etkisi altındayken bir suç işlemesi durumunu kapsar. Bu durumda, kişi işlediği suçtan tam olarak sorumlu tutulur ve TCK m.34/1’deki cezasızlık halinden yararlanamaz.

  • İradi Etkilenme Durumunda Yargıtay’ın Sorumluluk Değerlendirmesi: Yargıtay, TCK m.34/2 hükmünü oldukça katı bir şekilde uygulamaktadır. Bir kişi, alkol veya uyuşturucu maddeyi kendi özgür iradesiyle almışsa, bu maddelerin etkisi altındayken işlediği suçlardan dolayı tam cezai ehliyete sahip kabul edilir. Bu durumda, alkol veya uyuşturucunun etkisiyle algılama veya irade yeteneğinin azalmış veya kaybolmuş olması, ceza sorumluluğunu ortadan kaldırmaz veya azaltmaz. Uyuşturucu madde bağımlılığı, tek başına TCK m.34/1’in uygulanması için yeterli bir gerekçe değildir. Bağımlı bir kişi, uyuşturucu maddeyi genellikle kendi iradesiyle aldığı için, TCK m.34/2 kapsamında değerlendirilir. Ancak, uzun süreli ve yoğun uyuşturucu madde kullanımının, TCK m.32 kapsamında bir akıl hastalığına (örneğin, kalıcı psikotik bozukluklar, beyin hasarı) yol açtığı tıbbi olarak tespit edilirse, bu durumda kişinin sorumluluğu TCK m.32 (akıl hastalığı) hükümlerine göre değerlendirilebilir ve bu amaçla uzman hekim raporu alınması gerekir. 

  • Öne Çıkan İçtihatlar ve Analizleri:

    • Yargıtay 2. CD 2019/11680 K. ve Yargıtay 17. CD 2018/9703 K. (İradi Alkol veya Uyuşturucu Etkisinde Hırsızlık): Sanıkların kendi iradeleriyle aldıkları alkol veya uyuşturucu maddenin etkisi altında hırsızlık suçunu işlemeleri durumunda, Yargıtay, bu durumun cezai ehliyeti etkilemediğini ve suç kastını ortadan kaldırmadığını belirterek, TCK m.34/2 uyarınca tam sorumluluklarına hükmetmiştir. 
    • Yargıtay 17. CD 2018/4447 K. (Uyuşturucu Bağımlısı Sanığın İradi Madde Kullanımı Sonrası Suç İşlemesi): Uyuşturucu madde bağımlısı olan sanığın, iradi olarak aldığı eroinin krizi sırasında hırsızlık ve mala zarar verme suçlarını işlemesi, TCK m.34/2 kapsamında değerlendirilmiş ve madde bağımlılığının tek başına cezasızlık nedeni olmadığı vurgulanmıştır.
    • Yargıtay 6. CD 2011/6572 K. ve Yargıtay 4. CD 2017/5506 K. (Uyuşturucu Bağımlılığı ve Akıl Hastalığı Şüphesi Durumunda Rapor Gerekliliği): Uyuşturucu madde bağımlısı olan ve aynı zamanda akıl hastalığı belirtileri (örneğin, antisosyal kişilik bozukluğu ile birlikte madde kullanımı, kriz anlarında ne yaptığını bilmeme iddiaları) gösteren sanıklar hakkında, cezai ehliyetlerinin tespiti amacıyla TCK m.32 (akıl hastalığı) ve TCK m.34 (geçici nedenler) kapsamında kapsamlı bir sağlık kurulu raporu alınması gerektiği Yargıtay tarafından belirtilmiştir. TCK m.34/2 hükmü, ceza hukukunda “actio libera in causa” (sebebiyetinde serbest hareket) olarak bilinen prensibin önemli bir yansımasıdır. Bu prensibe göre, bir kişi, kusur yeteneğini ortadan kaldıracak veya azaltacak bir duruma (örneğin, sarhoşluk, uyuşturucu madde etkisi) kendi iradesiyle ve bilerek girmişse, bu durumdayken işlediği hukuka aykırı fiillerden dolayı sorumlu tutulur. Kişi, alkol veya uyuşturucu madde alarak bilincini kaybetmeyi ve bu sırada belirli bir suçu işlemeyi önceden planlamamış olsa bile, bu maddeleri iradi olarak almakla, kendini kontrol edemeyeceği ve suç işleyebileceği bir duruma sokma riskini de üstlenmiş sayılır. Bu nedenle, bu riskin bir sonucu olarak işlediği suçlardan da tam olarak sorumlu tutulması, bu prensibin bir gereğidir. Yargıtay’ın bu konudaki istikrarlı ve katı tutumu, bir yandan caydırıcılığı sağlamayı ve genel önlemeyi amaçlarken, diğer yandan kişilerin kendi iradi eylemlerinin sonuçlarından kaçmalarını engellemeyi hedefler. Ancak, uyuşturucu madde bağımlılığının modern tıp tarafından bir hastalık olarak kabul edildiği gerçeği ile bu katı sorumluluk anlayışı arasında zaman zaman bir gerilim yaşanabilmektedir. Yargıtay’ın, kronik ve ağır madde bağımlılığının, TCK m.32 anlamında kalıcı bir akıl hastalığına veya zayıflığına yol açması durumunda, sorumluluğun TCK m.32 çerçevesinde değerlendirilmesine kapı aralaması, bu gerilimi bir ölçüde yumuşatma ve adil bir çözüm bulma çabası olarak görülebilir. Bu durumda, kişinin maddeyi ilk başta iradi olarak almaya başlamış olması, sonradan madde kullanımına bağlı olarak gelişen ve fiil anında algılama veya irade yeteneğini etkileyen bir akıl hastalığı nedeniyle sorumluluğunun TCK m.32 çerçevesinde değerlendirilmesine engel teşkil etmeyecektir. Yargıtay’ın bu ince ayrımı yapması, hem iradi sarhoşluğun veya madde etkisinin bir mazeret olarak kötüye kullanılmasını önlemeyi, hem de gerçekten kusur yeteneği olmayan veya önemli ölçüde azalmış olan hastaların durumunu adil bir şekilde dikkate almayı amaçlamaktadır.

III. Güncel Mevzuat Durumu ve Anayasa Mahkemesi Kararlarının Rolü

• TCK m.24-34 Kapsamında Son 5 Yılda Yapılan Yasal Değişiklikler: Yapılan araştırmalar ve incelenen kaynaklar , Türk Ceza Kanunu’nun 24 ila 34. maddeleri arasında, 29 Haziran 2005 tarihli ve 5377 sayılı Kanun ile yapılan kapsamlı değişiklikler dışında, son beş yıllık dönemde (2020-2025 yılları arası) bu maddelerin esasını etkileyen önemli bir kanun değişikliğinin yapılmadığını göstermektedir. ve numaralı kaynaklarda da bu maddelere yönelik yakın tarihli bir değişiklik bilgisine rastlanmamıştır. Resmi Gazete ve Anayasa Mahkemesi kararlarının incelendiği ve numaralı kaynak taramaları da bu tespiti doğrulamaktadır. Dolayısıyla, bu makalede “güncel mevzuat” ifadesi, daha ziyade mevcut kanun hükümlerinin Yargıtay tarafından güncel olarak nasıl yorumlandığına ve uygulandığına odaklanacaktır. Mevzuatın durağanlığına karşın, içtihatların dinamik bir şekilde gelişmeye devam ettiği unutulmamalıdır. 

• İlgili Konularda Anayasa Mahkemesi’nin Son Dönem Kararları: İncelenen araştırma materyalleri ve bu konudaki harici kaynak taramaları , Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) son beş yıllık dönemde (2020-2025), doğrudan TCK m.24-34 arasında düzenlenen ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlerin (örneğin, meşru savunma, haksız tahrik, akıl hastalığı vb.) esasını değiştiren, iptal eden veya bu maddelerin uygulanmasına ilişkin spesifik ve yeni bir yorum getiren bir bireysel başvuru veya norm denetimi (iptal davası) kararına rastlanmadığını göstermektedir. Ancak bu durum, Anayasa Mahkemesi kararlarının bu alanda hiçbir etkisinin olmadığı anlamına gelmez. AYM’nin, genel olarak adil yargılanma hakkı (Anayasa m.36 – örneğin, gerekçeli karar hakkı, silahların eşitliği ilkesi, savunma hakkının etkin kullanımı, delillerin hukuka uygun olarak toplanması ve değerlendirilmesi, bilirkişi raporlarının niteliği ve tarafsızlığı), yaşam hakkı (Anayasa m.17 – özellikle kolluk kuvvetlerinin güç kullanımı sonucu meydana gelen ölüm veya yaralanma olaylarında etkili soruşturma yapma yükümlülüğü) ve kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı (Anayasa m.19) gibi temel hak ve özgürlükler konusunda verdiği bireysel başvuru kararları, TCK’nın bu maddelerinin uygulandığı ceza davalarındaki yargılama süreçlerini ve bu süreçlerdeki usuli güvenceleri dolaylı olarak etkileme potansiyeline sahiptir. Örneğin, bir sanığın meşru savunma (TCK m.25) veya kanunun emrini yerine getirme (TCK m.24) iddiasında bulunduğu bir olayda, olayın yeterince ve etkin bir şekilde soruşturulmaması, önemli delillerin toplanmaması veya hukuka aykırı yöntemlerle delil elde edilmesi, Anayasa Mahkemesi tarafından adil yargılanma hakkının veya yaşam hakkı bağlamında etkili soruşturma yükümlülüğünün ihlali olarak değerlendirilebilir. Benzer şekilde, bir sanığın akıl hastalığı (TCK m.32) veya yaş küçüklüğü (TCK m.31) nedeniyle cezai ehliyetinin olmadığı iddialarının mahkeme tarafından usulüne uygun olarak (örneğin, yeterli ve nitelikli uzman raporları alınarak, bu raporlara karşı savunma imkanı tanınarak) araştırılmaması, adil yargılanma hakkının ihlaline yol açabilir. TCK’daki ceza sorumluluğunu etkileyen hallerin tespiti, çoğu zaman karmaşık olgusal değerlendirmeler, detaylı delil analizleri ve uzmanlık gerektiren bilirkişi incelemelerini zorunlu kılar. Anayasa Mahkemesi’nin adil yargılanma hakkı kapsamında belirlediği standartlar (örneğin, bilirkişi raporlarının içeriği, kalitesi ve tarafsızlığı; tanık dinletme ve sorgulama hakkı; mahkeme kararlarının yeterli ve ikna edici gerekçeler içermesi zorunluluğu), bu karmaşık hallerin mahkemelerce soruşturulma ve kovuşturulma süreçlerinin hukuka uygunluğunu ve adilliğini denetler. Dolayısıyla, Anayasa Mahkemesi’nin doğrudan bu TCK maddeleriyle ilgili bir iptal veya esas değişikliği getiren bir kararı olmasa bile, yargılama usullerine ve temel hakların korunmasına ilişkin genel içtihatları, bu maddelerin somut olaylara adil, hakkaniyete uygun ve insan haklarına saygılı bir şekilde uygulanmasını sağlamada önemli ve dolaylı bir rol oynamaktadır. Bu durum, ilk derece mahkemelerini ve Yargıtay’ı, ceza sorumluluğunu etkileyen bu özel halleri incelerken daha titiz, daha özenli ve temel hak güvencelerini gözeten bir yargılama yapmaya teşvik etmektedir. 

Sonuç ve Avukatlar İçin Pratik Değerlendirmeler

Bu makalede, Türk Ceza Kanunu’nda düzenlenen ve ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan temel haller (TCK m.24-26 ve m.28-34), güncel Yargıtay içtihatları ışığında ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. İncelemeler göstermiştir ki, ceza hukukunun temel prensiplerinden olan kusur ilkesi, bu düzenlemelerin merkezinde yer almakta ve Yargıtay, her bir somut olayın kendine özgü koşullarını dikkate alarak bu prensibi hayata geçirmeye çalışmaktadır. Hukuka uygunluk nedenleri (kanunun hükmü ve amirin emri, meşru savunma ve zorunluluk hali, hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası), fiilin hukuka aykırılığını ortadan kaldırarak onu meşru kılarken; kusurluluğu etkileyen haller (cebir ve şiddet, korkutma ve tehdit, haksız tahrik, hata, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır ve dilsizlik, geçici nedenler, alkol veya uyuşturucu madde etkisinde olma) ise fiilin hukuka aykırılığını etkilememekle birlikte, failin kusurunu ortadan kaldırmakta veya azaltmaktadır. Bu temel ayrım, yargılama sonucunda verilecek kararın (beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, cezada indirim) niteliğini doğrudan etkilemektedir.

Avukatlar açısından, ceza sorumluluğunu etkileyen bu hallerin söz konusu olduğu davalarda başarılı bir savunma stratejisi geliştirebilmek için aşağıdaki hususlara özellikle dikkat edilmesi önem arz etmektedir:

• Kapsamlı Delil Toplama ve Sunma Stratejileri: Her bir sorumluluk halinin kendine özgü ispat koşulları bulunmaktadır. Örneğin, meşru savunma iddiasında olay yeri inceleme tutanakları, tanık beyanları, kamera kayıtları, yaralanmaların niteliği gibi deliller hayati önem taşırken; akıl hastalığı iddiasında kapsamlı ve çelişkisiz sağlık kurulu raporları, sosyal inceleme raporları ve tanık anlatımları belirleyici olabilir. Yaş küçüklüğü durumunda nüfus kayıtları ve kemik yaşı tespiti gibi delillerin yanı sıra, 12-15 yaş grubundaki çocuklar için sosyal inceleme raporu ve uzman hekim raporu zorunludur. Avukatların, müvekkillerinin lehine olan tüm delilleri aktif bir şekilde toplaması, bu delilleri dosya kapsamına girmesini sağlaması ve mahkemeye etkili bir şekilde sunması gerekmektedir.
• Uzman Görüşlerinin (Bilirkişi Raporlarının) Etkin Kullanımı: Akıl hastalığı, yaş küçüklüğünde algılama yeteneği, bazı hata halleri gibi birçok durumda uzman bilirkişi raporları (adli tıp, psikiyatri, çocuk gelişimi uzmanı, sosyal hizmet uzmanı vb.) davanın seyrini değiştirebilecek niteliktedir. Avukatların, bu raporların alınması sürecini yakından takip etmesi, raporların içeriğini dikkatle incelemesi, varsa eksiklik veya çelişkileri tespit ederek bunlara karşı gerekçeli itirazlarda bulunması, ek rapor veya alternatif uzman görüşü talep etmesi, müvekkil lehine olan hususları vurgulaması ve çapraz sorgu gibi yöntemlerle bilirkişilerin beyanlarını sorgulaması, savunma hakkının etkin kullanımı açısından kritik öneme sahiptir.
• Güncel Yargıtay İçtihatlarının Takibi ve Kullanımı: Yargıtay’ın ceza sorumluluğunu etkileyen haller konusundaki içtihatları sürekli bir gelişim ve değişim içindedir. Avukatların, özellikle son yıllarda verilen Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve ilgili Ceza Daireleri kararlarını yakından takip etmesi, emsal nitelikteki lehe kararları tespit ederek bunları dilekçelerinde ve duruşmalardaki beyanlarında somut olaya uyarlayarak etkili bir şekilde kullanması, savunmanın gücünü artıracaktır. Özellikle, Yargıtay’ın soyut normları yorumlarken benimsediği kriterleri, öne çıkardığı unsurları ve benzer olaylarda vardığı sonuçları iyi analiz etmek, başarılı bir argüman geliştirmenin temelini oluşturur.
• Alternatif ve Kademeli Savunma Stratejileri Geliştirme: Bir davada, öncelikli olarak tam bir cezasızlık hali (örneğin, meşru savunma veya TCK m.32/1 kapsamında akıl hastalığı) iddia edilebilir. Ancak, bu iddianın kabul görmemesi ihtimaline karşı, alternatif olarak cezada indirim sağlayabilecek diğer haller (örneğin, meşru savunmada sınırın TCK m.27/2 kapsamında mazur görülebilir bir nedenle aşılması, haksız tahrik, TCK m.32/2 kapsamında azalmış kusur yeteneği) kademeli bir şekilde ileri sürülebilir. Bu, mahkemenin olası farklı değerlendirmelerine karşı savunmayı daha esnek ve dirençli hale getirir.
• “Kaçınılmazlık”, “Orantılılık”, “Hiddet veya Şiddetli Elem” Gibi Subjektif ve Yoruma Açık Kavramların Somutlaştırılması: TCK’da yer alan ve Yargıtay kararlarında sıkça vurgulanan “kaçınılmaz hata”, “orantılılık”, “hiddet veya şiddetli elem”, “karşı konulamazlık” gibi kavramlar, büyük ölçüde sübjektif değerlendirmelere ve somut olayın özelliklerine göre yoruma açıktır. Avukatların, bu soyut kavramları müvekkillerinin lehine somutlaştırabilmek için, olayın tüm detaylarını, müvekkilin içinde bulunduğu psikolojik durumu, maruz kaldığı etkileri ve kişisel özelliklerini mahkemeye etkili bir şekilde aktarması, tanık beyanları, uzman görüşleri ve diğer delillerle bu iddialarını desteklemesi büyük önem taşır.

Uygulamada, özellikle uzman raporlarının teminindeki gecikmeler, raporlar arasındaki çelişkilerin giderilmesi sürecinin uzaması, bazı bölgelerde yeterli sayıda ve nitelikte uzmanın bulunmaması gibi sorunlar, bu tür davaların adil bir şekilde ve makul sürede sonuçlandırılmasını olumsuz etkileyebilmektedir. Yargılamanın uzun sürmesi, özellikle failin kusur yeteneğini etkileyen ve zamanla değişebilen durumların (örneğin, akıl hastalığının seyri) tespiti açısından da zorluklar yaratabilir.

Sonuç olarak, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan haller, ceza hukukunun en karmaşık ve en çok tartışılan alanlarından biridir. Bu hallerin doğru bir şekilde tespit edilmesi ve uygulanması, adil bir yargılamanın ve kusur ilkesinin hayata geçirilmesinin temel şartıdır. Avukatların, bu konudaki teorik bilgi birikimlerini güncel Yargıtay içtihatlarıyla sürekli olarak desteklemeleri, müvekkillerinin haklarını en etkin şekilde savunabilmeleri için elzemdir.

Ekler

Tablo 1: TCK m.24-34 Kapsamındaki Ceza Sorumluluğunu Azaltan veya Kaldıran Hallerin Karşılaştırmalı Özeti

Tablo 2: Makalede Atıf Yapılan Önemli Yargıtay Kararları Listesi