Teşhis ve Yüzleştirme

Ceza Muhakemesinde Teşhis ve Yüzleştirme: Güncel Mevzuat ve Yargıtay Kararları Işığında Avukat Perspektifi

1. Giriş

Ceza muhakemesinin temel amacı, maddi gerçeğe ulaşarak adaleti tesis etmektir. Bu meşakkatli süreçte, şüphelinin veya sanığın fiille olan bağlantısını ortaya koymak ve olayı aydınlatmak amacıyla çeşitli delil elde etme yöntemlerine başvurulur. Bu yöntemler arasında, görgü tanıklarının veya mağdurların beyanlarına dayanan ve failin kimliğinin belirlenmesinde kritik rol oynayan teşhis (identification) ve tanık beyanları arasındaki çelişkilerin giderilmesine hizmet eden yüzleştirme (confrontation) işlemleri, ceza muhakemesi pratiğinde sıkça karşılaşılan ve üzerinde titizlikle durulması gereken iki önemli kurumdur. Bu işlemler, bir yandan suçun aydınlatılmasına katkı sağlarken, diğer yandan hatalı veya hukuka aykırı uygulamalar neticesinde masumiyet karinesinin ve adil yargılanma hakkının ihlali gibi ciddi riskler barındırmaktadır. Özellikle teşhis işleminin sübjektif niteliği ve yanılgıya açık yapısı, bu işlemin güvenilirliği konusunda süregelen tartışmalara neden olmaktadır.  

Teşhis ve yüzleştirme, ceza muhakemesinde maddi gerçeğe ulaşma çabasında önemli bir yer tutar. Failin tespiti ve olayın aydınlatılması için sıkça başvurulan bu yöntemler, mahkemeler tarafından da önemli deliller arasında kabul edilmektedir. Ancak, bu işlemlerin doğası gereği barındırdığı riskler, özellikle insan hafızasının yanıltıcılığı, yönlendirme olasılığı ve usuli hatalar, elde edilen delillerin güvenilirliğini ciddi biçimde etkileyebilir. Yargıtay’ın bu konudaki içtihatları, usul kurallarına sıkı sıkıya bağlı kalınmasının ve hukuka aykırı delillerin yargılamada kullanılmamasının, adil yargılanma hakkının temel bir gereği olduğunu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla, teşhis ve yüzleştirme sonucu elde edilen verilerin delil değeri, ancak kanuni usullere harfiyen uyulması ve bu verilerin diğer delillerle desteklenmesi halinde yüksek olabilir. Bu noktada, savunma avukatlarının bu usullere tam anlamıyla hakim olması, olası hukuka aykırılıklara zamanında ve etkin bir şekilde müdahale etmesi, müvekkillerinin haklarının korunması açısından hayati bir öneme sahiptir. 

Bu makalenin temel amacı, ceza muhakemesi hukukumuzda yer alan teşhis ve yüzleştirme kurumlarını, güncel yasal düzenlemeler – özellikle Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu (PVSK) ile Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) – ve Yargıtay’ın son dönem içtihatları ışığında, bir avukatın uygulamada karşılaşabileceği sorunlara ve dikkat etmesi gereken noktalara odaklanarak derinlemesine incelemektir. Bu çerçevede, her iki kurumun tanımları, hukuki nitelikleri, uygulanma koşulları ve usulleri, bu işlemler sırasında müdafiin rolü, hukuka aykırılık halleri ve bu aykırılıkların delil değerine etkisi, Yargıtay’ın güncel yaklaşımları ve mevzuattaki olası son değişikliklerin bu işlemlere yansımaları ele alınacaktır.

2. Teşhis Kavramı, Hukuki Niteliği ve Yasal Dayanakları

Tanımı ve Amacı

Sözlük anlamı itibarıyla “kim ve ne olduğunu anlama, tanıma, seçme” gibi karşılıkları bulunan teşhis , ceza muhakemesi hukukunda, bir suçun şüphelisinin, mağdur veya tanık tarafından, olayın faili olup olmadığının veya kimliğinin belirlenmesi amacıyla yapılan bir tanıma işlemidir. Bu işlemde, şüphelinin bizzat kendisi veya fotoğrafı, teşhiste bulunacak kişiye gösterilir. Kendisi veya fotoğrafı gösterilen kişiye “teşhis işlemine tâbi tutulan” veya “teşhis edilen”; bu kişinin suçu işleyen kişi olup olmadığını tespit etmesi istenilen kişiye ise “teşhiste bulunan” veya “teşhis eden” denilmektedir. 

Teşhis işleminin temel amaçları iki yönlüdür: Birincisi, şüphelinin kimliğinin kesin olarak tespit edilmesi; ikincisi ise, şüphelinin gerçekten o suçun faili olup olmadığının saptanmasıdır. Bu bağlamda teşhis, hem bir kimlik belirleme aracı hem de önemli bir delil elde etme yöntemi olarak ceza muhakemesinde işlev görür. Yargıtay, bir kararında teşhisi, “Olaydaki failin, gözaltına alınan şüpheli ile aynı kişi olup olmadığının belirlenmesi bakımından mağdur veya tanığa Cumhuriyet savcısının talimatıyla kolluk tarafından yaptırılan yüzleştirme işlemi” olarak tanımlamıştır. Bu tanım, teşhisin kolluk tarafından ve savcı talimatıyla icra edilen bir işlem olduğuna ve bazen yüzleştirme kavramıyla iç içe geçebildiğine işaret etmektedir; ancak aşağıda detaylandırılacağı üzere teşhis ve yüzleştirme farklı hukuki niteliklere ve usullere sahip iki ayrı işlemdir. 

Hukuki Dayanakları: PVSK Ek Madde 6 ve İlgili Diğer Mevzuat

Türkiye’de teşhis işleminin temel yasal dayanağı, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu’nun Ek 6. maddesidir. Bu madde, 02.06.2007 tarihinde 5681 sayılı Kanun ile PVSK’ya eklenmiş ve teşhis işleminin uygulanma koşullarını ve usulünü ayrıntılı bir şekilde düzenleyerek, daha önceki dönemde bu konuda yaşanan yasal boşluğu gidermeyi amaçlamıştır. PVSK Ek Madde 6, özellikle kolluk kuvvetleri tarafından yürütülecek teşhis işlemlerinin çerçevesini çizmektedir. 

Ceza Muhakemesi Kanunu’nda (CMK) ise teşhis işlemini doğrudan düzenleyen spesifik bir madde bulunmamaktadır. Ancak, CMK’nın delillerin elde edilmesi ve değerlendirilmesine ilişkin genel hükümleri (örneğin, CMK m.217 – delillerin serbestçe değerlendirilmesi ve hukuka uygun elde edilmesi ilkesi ), şüpheli ve sanığın haklarına (örneğin, CMK m.147 – ifade ve sorgu usulü, hakların hatırlatılması ; CMK m.149 – müdafi seçme ve yardımından yararlanma hakkı ; CMK m.150 – zorunlu müdafilik halleri ) ve tanıkların dinlenmesine ilişkin hükümleri (örneğin, CMK m.52 – tanıkların dinlenmesi ve yüzleştirilmesi ) teşhis işleminin hukuka uygunluğu ve elde edilen delilin geçerliliği açısından dolaylı olarak uygulama alanı bulmaktadır. 

PVSK Ek Madde 6’nın varlığı, teşhis işleminin keyfi ve kontrolsüz bir şekilde yapılmasını engellemeyi hedeflerken, CMK’nın genel ilkeleri bu yasal çerçevenin yorumlanmasında ve uygulanmasında tamamlayıcı bir rol üstlenir. Yargıtay içtihatları incelendiğinde, PVSK Ek Madde 6’da belirtilen usul kurallarının ihlalinin, CMK’nın adil yargılanma ve hukuka aykırı delillerin reddi ilkeleri bağlamında değerlendirildiği ve bu tür ihlallerin elde edilen delilin hukuka aykırılığı sonucunu doğurduğu görülmektedir. Bu durum, teşhis işleminin salt bir idari işlem olmanın ötesinde, ceza muhakemesinin temel prensipleriyle sıkı sıkıya bağlı bir delil toplama faaliyeti olduğunu ve PVSK’daki düzenlemelerin, CMK’nın güvence altına aldığı haklar ve ilkeler çerçevesinde yorumlanması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Teşhis Türleri

Teşhis işlemi, uygulanış biçimine göre çeşitli türlere ayrılmaktadır. Türk hukukunda ve uygulamasında en sık karşılaşılan teşhis türleri şunlardır:

• Canlı Teşhis (Yüz Yüze Görüntü Teşhisi): Bu yöntemde, şüpheli ve ona benzer fiziksel özelliklere sahip diğer kişiler (seçenekler/figüranlar), bir sıra halinde veya tek tek, mağdur veya tanığa gösterilir ve failin bu kişiler arasında olup olmadığını, varsa hangisi olduğunu belirtmesi istenir. Bu işlem, genellikle kolluk birimlerinde özel olarak ayrılmış, teşhiste bulunanın teşhis edilenleri gördüğü ancak kendisinin görülmediği (örtülü/gizli teşhis) ortamlarda gerçekleştirilir. 
• Fotoğrafla Teşhis: Şüphelinin yakalanmasının mümkün olmadığı veya canlı teşhisin çeşitli nedenlerle yapılamadığı durumlarda, şüphelinin ve benzer özelliklere sahip diğer kişilerin fotoğrafları mağdur veya tanığa gösterilerek teşhis yapılması istenir. PVSK Ek Madde 6, fotoğrafla teşhisin de belirli usullere tabi olduğunu açıkça düzenlemiştir. 
• Ses Teşhisi: Mağdurun veya tanığın faili görmediği ancak sesini duyduğu durumlarda, şüphelinin ve diğer kişilerin ses kayıtları dinletilerek failin sesinin tanınması amaçlanır. Bu yöntem, özellikle failin yüzünün gizlendiği veya olayın karanlıkta gerçekleştiği durumlarda önem kazanabilir. 
• Diğer Bilimsel Teşhis Yöntemleri: Parmak izi, ayak izi, diş izi, el yazısı veya DNA analizi gibi daha bilimsel ve objektif verilere dayanan teşhis yöntemleri de mevcuttur. Bu yöntemler, genellikle biyolojik veya fiziksel kalıntılar üzerinden uzman incelemesi gerektirir ve görgüye dayalı teşhis yöntemlerine göre daha yüksek güvenilirlik düzeyine sahip olabilirler. 

Bu makale, PVSK Ek Madde 6 kapsamında düzenlenen ve uygulamada en sık rastlanan canlı teşhis ve fotoğraf teşhisi yöntemlerine odaklanacaktır.

3. Teşhis İşleminin Uygulanma Koşulları ve Usulü

Teşhis işleminin hukuka uygun ve güvenilir bir şekilde yapılabilmesi, PVSK Ek Madde 6’da ve ilgili diğer mevzuatta belirtilen koşul ve usullere titizlikle uyulmasına bağlıdır. Bu kuralların ihlali, elde edilen delilin hukuka aykırı sayılmasına ve yargılamada kullanılamamasına yol açabilir.

A. PVSK Ek Madde 6 Kapsamında Detaylı Usul Kuralları

Aşağıdaki tabloda, PVSK Ek Madde 6 uyarınca teşhis işleminde uyulması gereken temel usul kuralları, açıklamaları ve bu kuralların ihlali halinde Yargıtay’ın yaklaşımını gösteren örnek içtihatlar sunulmuştur:

Tablo 1: PVSK Ek Madde 6 Uyarınca Teşhis İşleminde Uyulması Gereken Temel Usul Kuralları ve Yargıtay İçtihatlarından Örnekler

Savcı talimatı şartı, teşhis gibi sübjektif yanılgılara açık bir işlemin keyfi ve kontrolsüz yapılmasını engellemeye yönelik önemli bir güvencedir. Kolluğun doğrudan ve talimatsız teşhis yapması, soruşturmanın tarafsızlığını zedeleyebilir ve şüphelinin haklarını ihlal edebilir. Savcının talimatı, işlemin gerekliliğini ve orantılılığını denetleme imkanı sunar. Bu kuralın ihlali, Yargıtay tarafından işlemin ve elde edilen delilin hukuka aykırılığına yol açan temel bir usul hatası olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle avukatlar, savcı talimatının varlığını ve içeriğini mutlaka sorgulamalı, talimatsız veya usulsüz talimatla yapılan teşhislere itiraz etmelidir.

B. Müdafiin Teşhis İşlemindeki Rolü ve Önemi

PVSK Ek Madde 6’da müdafiin teşhis işleminde hazır bulunma zorunluluğuna dair açık bir hüküm bulunmamaktadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2008 tarihli bir kararında (K.2008/84), şüphelinin pasif olarak katıldığı ve ifadesinin alınmadığı kolluk tarafından yapılan teşhiste müdafiin bulunmasının zorunlu olmadığı, usulsüzlük de yoksa yapılan itirazın reddine karar verilmiştir. 

Ancak bu durum, müdafiin teşhis işlemindeki rolünün önemsiz olduğu anlamına gelmez. CMK m.149/3 uyarınca şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında müdafiin yardımından yararlanma, müdafiin ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkına sahiptir ve bu hak engellenemez. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Türk/Türkiye kararında da, teşhis işlemi gerçekleştirilmeden önce teşhis işlemine tabi tutulan kişinin haklarının bildirilmesi ve avukat yardımından yararlanma hakkının bulunduğunun hatırlatılması gerektiği, aksi takdirde elde edilen delilin hukuka aykırı olacağı ve adil yargılanma hakkını zedeleyeceği açıklanmıştır. 

PVSK’da açık bir hüküm olmaması ve YCGK’nın aksi yöndeki eski tarihli kararına rağmen, CMK’nın genel ilkeleri (m.149, m.150) ve AİHM içtihadı, teşhis gibi sonucu itibarıyla şüphelinin özgürlüğünü doğrudan etkileyebilecek ve mahkumiyetine esas teşkil edebilecek kritik bir delil toplama işleminde müdafiin varlığının adil yargılanma hakkının bir gereği olduğunu kuvvetle düşündürmektedir. Teşhis, şüphelinin pasif katılımını içerse de, işlemin usulüne uygun yapılıp yapılmadığının denetlenmesi, olası yönlendirmelerin engellenmesi ve şüphelinin haklarının korunması açısından müdafiin varlığı büyük önem taşır. CMK m.149, soruşturmanın her aşamasında müdafi yardımını güvence altına almakta olup, teşhis de soruşturma evresinin bir parçasıdır. AİHM, özellikle kritik aşamalarda avukat yardımını adil yargılanmanın temel unsurlarından biri olarak kabul etmektedir. Öğretide de müdafiin teşhis işlemine katılmasının, işlemin hukuka uygunluğunu ve güvenilirliğini sağlamada önemli bir güvence olduğu vurgulanmaktadır. Bu bağlamda, YCGK’nın 2008 tarihli kararının, güncel AİHM içtihatları ve CMK’nın genel ruhuyla ne kadar uyumlu olduğu yeniden değerlendirilmelidir. Özellikle PVSK Ek Madde 6’nın 2007’de yürürlüğe girdiği düşünüldüğünde, bu konudaki içtihadın evrilmesi ve müdafiin katılımının daha güçlü bir şekilde vurgulanması beklenebilir. Avukatlar, müvekkillerinin teşhis işlemlerine katılma talebinde bulunmalı, bu talepleri reddedilse bile durumu tutanağa geçirtmeli ve hukuka aykırılık iddiasını sonraki aşamalarda etkin bir şekilde dile getirmelidir. Yargıtay’ın bu konudaki güncel yaklaşımını yansıtan yeni kararların takip edilmesi, savunma stratejileri açısından elzemdir. 

4. Yüzleştirme Kavramı, Hukuki Niteliği ve Yasal Dayanakları

Tanımı ve Amacı

Yüzleştirme, ceza muhakemesinde, tanıkların kendi aralarındaki veya tanıklarla şüpheli/sanık arasındaki beyanlarda ortaya çıkan çelişkileri gidermek, maddi gerçeğe daha sağlıklı bir şekilde ulaşmak amacıyla bu kişilerin hakim veya mahkeme huzurunda yüz yüze getirilerek, çelişkili noktalar üzerinde karşılıklı beyanlarının alınması işlemidir. Yüzleştirme, esasen bir delil değerlendirme ve delilleri sınama yöntemi olup, beyan delillerinin güvenilirliğini artırmayı hedefler. Bu işlem, teşhisi de içerebilir; örneğin, bir tanıkla çelişkili ifade veren şüpheli yüzleştirilirken, tanığın şüpheliyi teşhis etmesi de söz konusu olabilir. Ancak yüzleştirmenin temel amacı, çelişkili ifadeleri netleştirmek ve hangi beyanın gerçeğe daha uygun olduğunu tespit etmektir. 

Hukuki Dayanağı: CMK Madde 52/2 ve İlgili Diğer Mevzuat

Yüzleştirme işleminin temel yasal dayanağı, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) “Tanıkların Dinlenmesi” başlıklı 52. maddesinin 2. fıkrasıdır. Bu fıkra şu şekildedir: “Tanıklar, kovuşturma evresine kadar ancak gecikmesinde sakınca bulunan veya kimliğin belirlenmesine ilişkin hâllerde birbirleri ile ve şüpheli ile yüzleştirilebilirler.”

Bu hüküm, yüzleştirmenin kural olarak kovuşturma (duruşma) evresinde yapılacağını, soruşturma evresinde ise ancak istisnai durumlarda (gecikmesinde sakınca bulunması veya kimliğin belirlenmesine ilişkin haller) mümkün olabileceğini açıkça belirtmektedir. CMK m.52/2 dışında, yüzleştirme işlemine dolaylı olarak etki edebilecek CMK’nın genel hükümleri arasında şüpheli/sanığın hakları (CMK m.147, m.148), müdafiin rolü (CMK m.149, m.150) ve delillerin değerlendirilmesi (CMK m.217) sayılabilir.

Teşhisten Ayıran Temel Farklılıklar

Teşhis ve yüzleştirme, her ikisi de delil elde etme ve maddi gerçeğe ulaşma amacına hizmet etse de, aralarında önemli hukuki ve usuli farklar bulunmaktadır. Bu farkların net bir şekilde ortaya konulması, uygulamada doğru işlemin seçilmesi ve hukuka uygun hareket edilmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Aşağıdaki tablo, teşhis ve yüzleştirme arasındaki temel farkları karşılaştırmalı olarak sunmaktadır:

Tablo 2: Teşhis ve Yüzleştirmenin Karşılaştırmalı Temel Özellikleri

Bu tablo, iki kurum arasındaki temel farkları net bir şekilde ortaya koyarak okuyucunun kavramları daha iyi anlamasını ve ayırt etmesini sağlar. Karmaşık yasal düzenlemelerin özünü karşılaştırmalı olarak sunmak, pratik bir fayda sağlar.

5. Yüzleştirme İşleminin Uygulanma Koşulları ve Usulü

Yüzleştirme işlemi, ceza muhakemesinde beyan delillerinin sağlamasını yapmak ve çelişkileri ortadan kaldırmak amacıyla başvurulan önemli bir yöntemdir. Bu işlemin hukuka uygun ve etkin bir şekilde yürütülmesi, CMK m.52/2 ve ilgili diğer CMK hükümlerine uyulmasını gerektirir.

A. CMK Madde 52/2 Kapsamında Usul Kuralları

• Kovuşturma Evresi Kuralı ve İstisnaları: CMK m.52/2, yüzleştirmenin kural olarak kovuşturma (duruşma) aşamasında yapılacağını belirtir. Bu, delillerin doğrudan doğruyalık ilkesi gereğince mahkeme huzurunda tartışılması prensibiyle uyumludur. Ancak aynı hüküm, soruşturma evresinde yüzleştirme yapılmasına iki istisnai durumda izin verir: 

  1. Gecikmesinde Sakınca Bulunan Haller: Delillerin kaybolma riski, tanığın yurt dışına çıkma olasılığı gibi durumlar bu kapsamda değerlendirilebilir.
  2. Kimliğin Belirlenmesine İlişkin Haller: Failin kimliğinin tespiti için yüzleştirmenin zorunlu olduğu durumlar. Bu istisna, yüzleştirmenin teşhis fonksiyonunu da yerine getirebileceğini gösterir. Bu istisnaların varlığı, soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısı veya sulh ceza hakimi tarafından somut gerekçelerle ortaya konulmalıdır. Keyfi bir şekilde soruşturma evresinde yüzleştirme yapılması, CMK m.52/2’ye aykırılık teşkil edebilir.

• Tanıkların Ayrı Dinlenmesi Kuralının İstisnası: CMK m.52/1, “Her tanık, ayrı ayrı ve sonraki tanıklar yanında bulunmaksızın dinlenir” hükmünü amirdir. Yüzleştirme, bu kuralın bir istisnasını oluşturur, çünkü yüzleştirme sırasında tanıklar veya tanık ile şüpheli/sanık aynı anda ve birbirlerinin huzurunda beyanda bulunurlar. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2019/371 E., 2020/422 K. sayılı kararı, tanıkların ayrı ayrı dinlenmemesinin genel olarak usule aykırılık ve bozma nedeni olduğuna işaret etmektedir. Bu nedenle yüzleştirme, ancak kanuni şartları oluştuğunda bu genel kuraldan sapılarak uygulanabilir. 

• İşlemin Yürütülmesi: Yüzleştirme işlemi, kural olarak kovuşturma aşamasında davaya bakan hakim veya mahkeme heyeti tarafından yürütülür. Soruşturma aşamasında ise Cumhuriyet savcısı veya onun talimatıyla kolluk (CMK m.52/2’nin lafzı hakimi işaret etse de uygulamada savcı veya kolluk tarafından da yapılabilmektedir, ancak bu durum tartışmalıdır ve hakimin denetimi önemlidir) ya da sulh ceza hakimi tarafından yapılabilir. İşlem sırasında, çelişkili beyanlarda bulunan kişiler yüz yüze getirilir. Önceki beyanları kendilerine okunabilir veya hatırlatılabilir. Ardından, çelişkili noktalar üzerinde durularak bu çelişkilerin giderilmesi için sorular sorulur ve kişilerin yeniden beyanları alınır. Tüm bu süreç ayrıntılı bir şekilde tutanağa bağlanır. 

B. Müdafiin Yüzleştirme İşlemindeki Rolü

Şüpheli veya sanığın katıldığı yüzleştirme işlemleri, aynı zamanda bir ifade alma veya sorgu niteliği taşıyabilir. Bu nedenle, şüpheli veya sanığın haklarının korunması açısından müdafiin rolü büyük önem taşır:

• Müdafiin Hazır Bulunma Hakkı: CMK m.149/3 uyarınca, şüpheli veya sanığın soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında müdafiin hukuki yardımından yararlanma ve müdafiin ifade veya sorgu süresince yanında bulunma hakkı vardır. Yüzleştirme sırasında şüpheli/sanıktan beyan alınacak olması, bu hakkın yüzleştirme işlemi için de geçerli olduğunu gösterir. 
• Zorunlu Müdafilik Halleri: CMK m.150’de belirtilen zorunlu müdafilik hallerinde (örneğin, şüpheli/sanığın çocuk olması, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olması, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan yargılanması) yüzleştirme işlemi yapılacaksa, şüpheli/sanığın mutlaka bir müdafii bulunmalıdır. 
• Müdafiin İşlevleri: Müdafi, yüzleştirme sırasında;
  • Müvekkiline haklarını hatırlatır (susma hakkı, kendini suçlamama ayrıcalığı vb.).
  • İşlemin usulüne uygun yürütülüp yürütülmediğini denetler.
  • Yönlendirici veya baskı oluşturucu sorulara veya davranışlara müdahale eder.
  • Gerektiğinde tanıklara veya diğer kişilere sorular sorabilir (CMK m.201).
  • Müvekkilinin lehine olan hususları vurgular ve çelişkilerin müvekkili aleyhine yorumlanmasını engellemeye çalışır.
  • İşlem sonunda tutanağın gerçeğe uygun düzenlenmesini sağlar ve varsa itirazlarını tutanağa geçirtir.

Yüzleştirme işlemi, şüpheli veya sanığın aktif katılımını ve beyanda bulunmasını gerektirebilir. Bu durum, şüpheli/sanığın en temel haklarından olan susma hakkı (CMK m.147/1-e) ve hiç kimsenin kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamayacağı ilkesi (Anayasa m.38/5, CMK m.147/1-e) ile bir denge içinde yürütülmelidir. CMK m.52/2, tanıkların yüzleştirilmesinden bahsederken, şüphelinin yüzleştirilmesini de kapsar. Ancak şüpheli/sanık, CMK m.147 uyarınca susma hakkına sahiptir ve kendi aleyhine delil vermeye zorlanamaz. Bu nedenle, şüpheli/sanığın yüzleştirmeye katılımı ve bu sırada beyanda bulunması tamamen gönüllülük esasına dayanmalı, tüm yasal hakları (özellikle susma hakkı ve müdafi yardımından yararlanma hakkı) kendisine eksiksiz bir şekilde hatırlatılmalı ve müdafiin etkin katılımı sağlanmalıdır. Şüpheli veya sanığın iradesi dışında yüzleştirmeye zorlanması veya bu sırada baskı altında ifade vermeye mecbur bırakılması, CMK m.148’de düzenlenen yasak sorgu yöntemleri kapsamına girebilir ve bu yolla elde edilen beyanlar hukuka aykırı delil niteliği taşıyabilir. Avukatlar, müvekkillerinin yüzleştirme işlemine katılımının gönüllü olup olmadığını, haklarının tam olarak hatırlatılıp hatırlatılmadığını ve müdafiin etkin katılımının sağlanıp sağlanmadığını titizlikle incelemeli; susma hakkının fiilen ortadan kaldırıldığı veya iradenin sakatlandığı durumlara derhal itiraz etmelidir.

6. Teşhis ve Yüzleştirme Sonucu Elde Edilen Delillerin Değeri ve Hukuka Aykırılık Halleri

Ceza muhakemesinde bir delilin hükme esas alınabilmesi için hukuka uygun yöntemlerle elde edilmiş olması esastır. Anayasa’nın 38. maddesinin 6. fıkrası, “Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular, delil olarak kabul edilemez” hükmünü amirdir. Benzer şekilde, CMK m.217/2’de “Yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir”, CMK m.206/2-a’da “Delil, kanuna aykırı olarak elde edilmişse reddolunur” ve CMK m.289/1-i’de “Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması” kesin hukuka aykırılık hali olarak düzenlenmiştir. Bu temel ilkeler, teşhis ve yüzleştirme işlemleri sonucu elde edilen deliller için de geçerlidir.

Sık Karşılaşılan Hukuka Aykırılıklar ve Sonuçları:

• PVSK Ek Madde 6’daki Usul Kurallarına Uyulmaması:
• Cumhuriyet Savcısı Talimatının Olmaması veya Yetkisiz Talimat: Savcı talimatı olmadan kolluğun kendiliğinden teşhis yapması temel bir hukuka aykırılıktır. 
  • Gözaltı Kararının Bulunmaması: Teşhise tabi tutulacak şüphelinin usulüne uygun bir gözaltı kararının bulunmaması işlemi sakatlar. 
  • Tek Fotoğrafla veya Aynı Kişinin Farklı Fotoğraflarıyla Teşhis: PVSK Ek m.6/16’ya açıkça aykırı olan bu durum, Yargıtay tarafından istikrarlı bir şekilde hukuka aykırı kabul edilmekte ve bu yolla yapılan teşhisin delil değeri bulunmadığı belirtilmektedir. Yargıtay 17. CD, 16.02.2017 tarihli, E.2015/23202, K.2017/1809 sayılı kararında bu hususu net bir şekilde vurgulamıştır. 
    Teşhis İşleminin Tekrarlanmaması: PVSK Ek m.6/13 uyarınca teşhisin en az iki kez tekrarlanması gerekirken bu kurala uyulmaması işlemi hukuka aykırı hale getirir. 
  • Benzer Özelliklerde Kişilerin Kullanılmaması veya Yönlendirici Teşhis: Şüphelinin, kendisine hiç benzemeyen kişiler arasında veya tek başına teşhise sunulması, teşhisin güvenilirliğini ortadan kaldırır.
  • Diğer usul hataları (ön ifadenin alınmaması, gizlilik kuralının ihlali, “şüpheli aralarında olmayabilir” uyarısının yapılmaması, tutanağın usulsüz tutulması vb.).
• CMK m.52/2’deki Yüzleştirme Usulüne Aykırılık: Soruşturma evresinde istisnai haller dışında yüzleştirme yapılması veya tanıkların ayrı ayrı dinlenmesi kuralının keyfi olarak ihlal edilmesi. 
• Müdafiin Katılım Hakkının Engellenmesi veya Zorunlu Müdafilik Hallerine Uyulmaması: Özellikle yüzleştirme gibi şüpheli/sanığın aktif katılımını gerektiren işlemlerde veya teşhiste AİHM standartları gereği müdafi yardımının sağlanmaması.   
• Yönlendirici Sorular veya Davranışlarla İradenin Sakatlanması: Teşhiste bulunanın veya yüzleştirilen kişinin özgür iradesini etkileyecek şekilde yönlendirme yapılması, telkinde bulunulması (CMK m.148 kapsamında değerlendirilebilir). 

Hukuka aykırı olarak elde edilen teşhis veya yüzleştirme sonucu elde edilen beyanlar veya bu işlemlere ilişkin tutanaklar, “hukuka aykırı delil” niteliği taşır. Bu tür deliller, CMK m.206/2-a uyarınca mahkeme tarafından reddedilmeli, CMK m.217/2 uyarınca hükme esas alınmamalıdır. Eğer hüküm, bu tür hukuka aykırı delillere dayandırılmışsa, bu durum CMK m.289/1-i uyarınca “hukuka kesin aykırılık” hali teşkil eder ve Yargıtay tarafından re’sen dikkate alınarak hükmün bozulmasına neden olur.

Yargıtay, sadece hukuka aykırı teşhis veya yüzleştirme işleminin kendisini değil, bu işlem sonucu elde edilen ikincil delilleri de (örneğin, hukuka aykırı teşhis sonrası alınan ve bu teşhise dayanan bir ikrar) değerlendirme dışı bırakma eğilimindedir. Bu yaklaşım, “zehirli ağacın meyvesi de zehirlidir” (fruit of the poisonous tree) doktrininin ceza muhakemesi hukukumuzdaki bir yansıması olarak kabul edilebilir. Temel bir hak ihlaliyle elde edilen birincil delilin hukuka aykırılığı, bu delile dayanılarak elde edilen diğer (ikincil) delilleri de etkiler ve kural olarak onların da yargılamada kullanılmasına engel teşkil eder. Yargıtay’ın çeşitli kararları , delil yasaklarının sıkı bir şekilde uygulanması gerektiğini ve hukuka aykırılığın kamu görevlisi veya özel kişi tarafından yapılmasının sonucu değiştirmediğini göstermektedir. Bu durum, savunma avukatları için sadece teşhis veya yüzleştirme tutanağının kendisine değil, bu işlemden sonra elde edilen ve bu usulsüz işleme dayanan diğer delillerin de hukuka uygunluğunu sorgulama ve itiraz etme gerekliliğini ortaya koymaktadır. Hukuka aykırılığın bu zincirleme etkisi, savunma stratejilerinde önemli bir argüman olarak kullanılabilir. 

7. Güncel Yargıtay İçtihatları Işığında Teşhis ve Yüzleştirme

Yargıtay, teşhis ve yüzleştirme işlemlerinin hukuka uygunluğunu denetlerken, özellikle PVSK Ek Madde 6 ve CMK m.52/2’de belirtilen usul kurallarına titizlikle uyulup uyulmadığını incelemektedir. Son yıllardaki kararlar, bu konudaki hassasiyetin devam ettiğini ve usul hatalarının ciddi sonuçlar doğurduğunu göstermektedir.

Teşhis Usulündeki Hatalara İlişkin Yargıtay Kararları:

• Tek Fotoğrafla Teşhisin Süregelen Hukuka Aykırılığı: Yargıtay’ın en istikrarlı içtihatlarından biri, tek bir fotoğraf gösterilerek veya aynı kişinin farklı açılardan çekilmiş birden fazla fotoğrafı kullanılarak yapılan teşhislerin PVSK Ek Madde 6’ya açıkça aykırı olduğu ve bu yolla elde edilen delilin hükme esas alınamayacağı yönündedir. 
  • Örneğin, Yargıtay 6. Ceza Dairesi’nin 01.03.2023 tarihli, 2021/23795 E., 2023/8993 K. sayılı kararında, Polnet sisteminden temin edilen sanığa ait tek bir fotoğrafın mağdurlara ve diğer sanığa gösterilerek yapılan teşhis işlemi, PVSK Ek m.6/16’ya aykırı bulunarak hukuka aykırı kabul edilmiştir. Bu kararda ayrıca, mağdurların duruşmada sanığı teşhis edememesi ve önceki karakol teşhislerinin hatalı olduğunu beyan etmeleri de dikkate alınarak, yetersiz delille mahkumiyet hükmü kurulması bozma nedeni sayılmıştır. 
  • Benzer şekilde, Yargıtay 16. Ceza Dairesi’nin 04.12.2017 tarihli, E.2017/2252, K.2017/5483 sayılı kararında da tek fotoğraf üzerinden yapılan teşhisin PVSK Ek 6. maddesine aykırı olması sebebiyle hükme esas alınamayacağı vurgulanmıştır.  
• Teşhis İşleminin Tekrarlanmaması: PVSK Ek Madde 6/13 uyarınca teşhis işleminin en az iki kez, farklı sıralama ve numaralandırma ile tekrarlanması zorunluluğuna uyulmaması da Yargıtay tarafından hukuka aykırılık olarak değerlendirilmektedir. Yargıtay 6. Ceza Dairesi’nin yukarıda anılan 2023 tarihli kararında, canlı teşhisin de sadece bir kez yapılmış olması ek bir hukuka aykırılık olarak tespit edilmiştir. 
• Eşkal Tarifinin Alınmaması veya Yetersizliği: Teşhisten önce mağdur veya tanıktan failin ayrıntılı eşkal tarifinin alınmaması veya alınan tarifin yetersiz olması, teşhisin güvenilirliğini doğrudan etkileyen bir faktör olarak Yargıtay’ın dikkatinden kaçmamaktadır. 
• Yargıtay’ın PVSK Ek Madde 6’yı “Hukuka Kesin Aykırılık” Bağlamında Değerlendirme Eğilimi: Yargıtay, PVSK Ek Madde 6’da belirtilen teşhis usullerine aykırılığı, delilin doğrudan hukuka aykırı hale gelmesi ve hükme esas alınamaması sonucunu doğuracak şekilde, CMK m.289’da sayılan “hukuka kesin aykırılık” hallerine benzer bir yaklaşımla ele almaktadır. Özellikle tek fotoğrafla teşhis veya işlemin tekrarlanmaması gibi temel usul hataları, neredeyse mutlak bozma nedeni olarak kabul edilmektedir. Bu durum, PVSK Ek Madde 6’daki kuralların, delilin güvenilirliğini temelden sarsan ve adil yargılanma hakkını ihlal edebilecek nitelikte emredici kurallar olarak görüldüğünü ortaya koymaktadır. Savunma avukatları için bu, PVSK Ek Madde 6’daki her bir usul kuralının ihlalinin, son derece güçlü bir temyiz veya itiraz nedeni oluşturabileceği anlamına gelir.

Yüzleştirme Usulüne İlişkin Yargıtay Değerlendirmeleri:

• CMK m.52/2’nin dar yorumlanması ve soruşturma evresinde yüzleştirmenin ancak kanunda belirtilen istisnai hallerde (gecikmesinde sakınca veya kimliğin belirlenmesine ilişkin haller) mümkün olduğu Yargıtay tarafından kabul edilmektedir.  
• Tanıkların ayrı ayrı dinlenmesi genel kuralının (CMK m.52/1) ihlali ve bunun yüzleştirme ile ilişkisi de Yargıtay kararlarında ele alınmaktadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2019/371 E., 2020/422 K. sayılı kararı, tanıkların ayrı ayrı dinlenmemesinin genel olarak usule aykırılık ve bozma nedeni olduğuna işaret etmektedir.   
• Yargıtay 3. Ceza Dairesi’nin 2022/829 E., 2024/7873 K. sayılı güncel bir kararında, tanıkların talimat yoluyla değil, doğrudan mahkeme huzurunda dinlenmesi gerektiği, tanıkların duruşmaya gelme olanağı yoksa SEGBİS (Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi) yoluyla yargılamayı yapan mahkeme tarafından dinlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu içtihat, yüzleştirme yapılacak tanıkların da mümkün olduğunca doğrudan mahkeme tarafından dinlenmesinin önemini ortaya koymaktadır.   

Müdafiin Katılımı ve Hakların Korunmasına Dair İçtihatlar:

• Teşhiste müdafiin zorunlu olup olmadığı konusunda YCGK’nın eski tarihli aksi yöndeki kararına rağmen, CMK m.149 (müdafi yardımından yararlanma hakkı) ve m.150 (zorunlu müdafilik) ile AİHM içtihadı ışığında bu konunun güncel Yargıtay kararlarında nasıl ele alındığına dair net bir değişiklik snippet’lerde gözlenmemiştir. Ancak, genel eğilim, şüpheli/sanık haklarının daha etkin korunması yönündedir. 
• Yüzleştirme işleminde ise şüpheli/sanığın aktif olarak beyanı alındığı için müdafiin varlığının CMK genel hükümleri uyarınca daha kesin bir gereklilik olduğu kabul edilmektedir. 

Hukuka Aykırı Delillerin Değerlendirilmesine İlişkin Emsal Kararlar:

• Yargıtay, CMK m.217/2 ve Anayasa m.38/6 çerçevesinde hukuka aykırı delilleri hükme esas almama konusundaki tutarlı tavrını sürdürmektedir. 
• Özellikle usulsüz arama, hukuka aykırı iletişim tespiti gibi yollarla elde edilen delillerin kullanılamayacağına dair güncel kararlar , teşhis ve yüzleştirmedeki hukuka aykırılıklara da kıyasen uygulanabilir niteliktedir. Örneğin, Yargıtay 10. Ceza Dairesi’nin 21.06.2023 tarihli, 2022/3830 E., 2023/5837 K. sayılı kararında, adli arama kararı olmadan suç baskısı altında uyuşturucu maddeyi teslim etmenin gerçek anlamda rızaen teslim sayılmayacağı ve elde edilen delilin hükme esas alınamayacağı belirtilmiştir. Bu tür bir yaklaşım, usulsüz teşhis veya yüzleştirme sonucu elde edilen beyanların da benzer şekilde değerlendirilebileceğine işaret eder.  

Cinsel Suçlarda Teşhisin Zorluğu ve Mağdur Beyanının Değeri:

• Yargıtay, cinsel suçlarda genellikle olayın tek görgü tanığının mağdur olduğu durumlarda, mağdurun beyanına özel bir önem atfetmektedir. Ancak bu beyanın da kendi içinde tutarlı, hayatın olağan akışına uygun olması ve (varsa) diğer delillerle çelişmemesi gerektiği Yargıtay içtihatlarında sıkça vurgulanmaktadır. Teşhis işlemi, bu tür dosyalarda failin kimliğinin belirlenmesinde kritik bir rol oynayabilir ancak aynı zamanda mağdurun travması ve olayın üzerinden geçen zaman gibi faktörler nedeniyle zorluklar da içerebilir. Yargıtay, mağdurun sanığı daha önceden tanıyıp tanımadığı, aralarında husumet olup olmadığı, mağdurun iftira atması için bir neden bulunup bulunmadığı gibi kriterleri mağdur beyanının güvenilirliğini değerlendirirken dikkate almaktadır.  

8. Ceza Mevzuatındaki Son Güncellemelerin Teşhis ve Yüzleştirmeye Etkisi

Ceza muhakemesi alanındaki mevzuat değişiklikleri, uygulamada önemli yansımalar bulabilmektedir. Kullanıcının “ceza kanunundaki son güncelleme” talebi, hem doğrudan yasa metinlerindeki değişiklikleri hem de Yargıtay içtihatlarıyla şekillenen güncel uygulamayı kapsamaktadır.

8. Yargı Paketi (7499 Sayılı Kanun) ve Diğer Güncel Değişiklikler:

7499 sayılı “Ceza Muhakemesi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” (8. Yargı Paketi olarak da bilinir) ve diğer yakın tarihli mevzuat değişiklikleri incelendiğinde, doğrudan PVSK Ek Madde 6’da düzenlenen teşhis usullerini veya CMK m.52/2’de düzenlenen yüzleştirme usullerini spesifik olarak değiştiren bir hüküm bulunmamaktadır. Bu paket, daha ziyade kanun yollarına başvuru süreleri, hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) gibi genel usul hükümlerinde bazı değişiklikler getirmiştir. 

Ancak, ceza muhakemesi bir bütündür ve genel prensipleri etkileyen değişiklikler veya Yargıtay’ın bu prensiplere ilişkin yeni yorumları, dolaylı olarak teşhis ve yüzleştirme işlemlerinin uygulanışını ve bu işlemlerden elde edilen delillerin değerlendirilmesini etkileyebilir. Örneğin:

• Şüpheli/Sanık Haklarına İlişkin Genel Güvenceler: Şüpheli ve sanık haklarını güçlendiren herhangi bir yasal düzenleme veya Yargıtay içtihadı, teşhis ve yüzleştirme işlemlerinde de bu hakların daha titizlikle gözetilmesi sonucunu doğurabilir. CMK m.147 (ifade ve sorgunun tarzı, hakların hatırlatılması ) ve CMK m.148 (ifade alma ve sorguda yasak usuller ) gibi maddelerin yorumundaki gelişmeler bu kapsamdadır. 
• Müdafiin Rolüne İlişkin Gelişmeler: Müdafiin etkin katılımını ve hukuki yardımını daha güçlü bir şekilde vurgulayan yasal veya içtihadi gelişmeler, teşhis ve yüzleştirme işlemlerinde müdafiin varlığının ve rolünün daha fazla önemsenmesine yol açabilir.
• Delil Yasakları ve Hukuka Aykırı Delillerin Değerlendirilmesi: Yargıtay’ın hukuka aykırı delillerin yargılamada kullanılamayacağına dair prensibi (CMK m.217/2, m.206/2-a, m.289/1-i) giderek daha katı bir şekilde uyguladığı gözlemlenmektedir. Bu genel eğilim, teşhis ve yüzleştirme işlemlerindeki usul hatalarının da daha sıkı bir denetime tabi tutulması ve bu yolla elde edilen delillerin daha kolay bir şekilde hukuka aykırı bulunması sonucunu doğurabilir.

Yargıtay’ın Güncel Yaklaşımının “Son Güncelleme” Olarak Değerlendirilmesi:

Mevzuatta teşhis ve yüzleştirmeye ilişkin maddelerde doğrudan bir değişiklik olmasa dahi, Yargıtay’ın bu işlemlerin usulüne, hukuka uygunluğuna ve elde edilen delillerin değerine ilişkin en son tarihli kararları, uygulamanın “güncel durumu” ve bir nevi “fiili güncellemesi” olarak kabul edilmelidir. Yargı içtihatları, kanunların nasıl yorumlanacağını ve uygulanacağını gösteren dinamik bir süreçtir. Bu nedenle, avukatların sadece Resmi Gazete’de yayımlanan yasa değişikliklerini değil, aynı zamanda Yargıtay’ın en güncel ve yol gösterici içtihatlarını da yakından takip etmesi, müvekkillerinin haklarını en iyi şekilde savunabilmeleri için elzemdir. Bir kanun maddesi metin olarak değişmese bile, Yargıtay’ın o maddeye veya ilgili temel ilkelere getirdiği yeni bir yorum veya vurgu, uygulamanın fiili “güncel durumu”nu teşkil eder. Bu makalede de Yargıtay’ın son dönem kararlarına ağırlık verilerek bu “fiili güncelleme” yansıtılmaya çalışılmıştır.

9. Avukatlar İçin Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Stratejik Noktalar

Teşhis ve yüzleştirme işlemleri, ceza muhakemesi sürecinde kritik öneme sahip olup, bu işlemler sırasında yapılacak hatalar veya ihmaller, müvekkilin haklarını ciddi şekilde etkileyebilir. Bu nedenle, savunma avukatlarının bu süreçlerde proaktif ve dikkatli bir rol üstlenmesi gerekmektedir.

Teşhis ve Yüzleştirme İşlemlerine Aktif Katılım ve Hazırlık:

• Müvekkilin Bilgilendirilmesi: Avukat, müvekkilini teşhis veya yüzleştirme işlemi öncesinde süreç hakkında detaylı bir şekilde bilgilendirmeli, haklarını (özellikle susma hakkı, müdafi yardımından yararlanma hakkı, işlemin usulüne itiraz hakkı) anlatmalı ve olası sonuçlar konusunda aydınlatmalıdır.
• Ön Bilgi Toplama: Mümkünse, işlem öncesinde soruşturma dosyasını inceleyerek olaya ilişkin mevcut delilleri, tanık veya mağdur beyanlarını ve özellikle müvekkili hakkında teşhis veya yüzleştirme yapılmasına neden olan şüpheleri öğrenmelidir. Cumhuriyet Savcısından işlemin yasal dayanağı ve uygulanacak usul hakkında bilgi talep edilebilir.
• İşlem Sırasında Hazır Bulunma: CMK m.149/3 uyarınca avukatın, şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez. Bu hak, teşhis ve özellikle şüphelinin aktif katılımını içeren yüzleştirme işlemleri için de geçerli olmalıdır. Avukat, işlem sırasında hazır bulunarak müvekkilinin haklarının korunmasını sağlamalı ve işlemin usulüne uygun yürütülmesini denetlemelidir.

Usule Aykırılıkların Tespiti ve Tutanak Altına Alınması:

• PVSK Ek Madde 6 ve CMK m.52/2 Kontrolü: Avukat, teşhis işlemi sırasında PVSK Ek Madde 6’da belirtilen tüm usul kurallarının (savcı talimatı, gözaltı kararı, zorunluluk hali, teşhiste bulunacak kişinin ön ifadesi, birden fazla ve benzer fiziki özelliklere sahip kişilerin kullanılması, işlemin en az iki kez tekrarlanması, şüphelinin gösterilenler arasında olmayabileceği uyarısının yapılması, fotoğraf teşhisinde tek fotoğraf kullanılmaması, gizlilik, tutanak düzenlenmesi vb.) titizlikle uygulanıp uygulanmadığını kontrol etmelidir. Yüzleştirme işleminde ise CMK m.52/2’deki koşulların (kovuşturma evresi kuralı, soruşturmadaki istisnalar, tanıkların ayrı dinlenmesi kuralına uygunluk) gözetilip gözetilmediğini denetlemelidir.
• Anında Müdahale ve İtiraz: Herhangi bir usule aykırılık tespit edildiğinde, avukat derhal sözlü olarak itiraz etmeli ve bu itirazlarının gerekçeleriyle birlikte ayrıntılı olarak işlem tutanağına (teşhis tutanağı, yüzleştirme tutanağı) geçirilmesini sağlamalıdır. Bu, sonraki aşamalarda hukuka aykırılık iddiasını temellendirmek açısından hayati öneme sahiptir.

Delillerin Hukuka Uygunluğunu Sorgulama ve Savunma Stratejileri:

• Hukuka Aykırı Delil Argümanı: Usulüne aykırı yapıldığı tespit edilen teşhis veya yüzleştirme sonucu elde edilen beyanların veya tutanakların, CMK m.206/2-a, m.217/2 ve m.289/1-i uyarınca hukuka aykırı delil niteliğinde olduğu ve hükme esas alınamayacağı yönünde güçlü ve gerekçeli savunmalar yapılmalıdır.
• Güvenilirliği Sarsan Faktörler: Teşhisin veya yüzleştirmenin güvenilirliğini azaltabilecek faktörler (örneğin, tanığın/mağdurun olayı net hatırlayamaması, çelişkili beyanları, olayın üzerinden uzun zaman geçmiş olması, teşhis ortamının uygun olmaması, yönlendirme veya telkin şüphesi, tanığın/mağdurun stres altında olması, şüpheli ile tanık/mağdur arasında önceden var olan bir husumet vb.) somut olgularla desteklenerek mahkemenin dikkatine sunulmalıdır.
• Uzman Mütalaası: Özellikle teşhisin bilimsel güvenilirliği konusunda şüpheler varsa veya karmaşık bir durum söz konusuysa, CMK m.67/6 uyarınca uzmanından bilimsel mütalaa alınması ve bunun dosyaya sunulması değerlendirilebilir.
• Alternatif Deliller ve Senaryolar: Sadece teşhis veya yüzleştirme sonucuna odaklanmak yerine, müvekkilin masumiyetini veya olayın farklı bir şekilde geliştiğini gösteren alternatif deliller (kamera kayıtları, tanık beyanları, HTS kayıtları vb.) toplanmalı ve mahkemeye sunulmalıdır.

Yargıtay Kararlarının Etkin Kullanımı:

• Savunma argümanları, özellikle teşhis ve yüzleştirme usullerindeki hukuka aykırılıklar, müdafiin rolü ve hukuka aykırı delillerin değerlendirilmesi konularında güncel ve emsal Yargıtay kararlarıyla (özellikle Ceza Genel Kurulu ve ilgili Ceza Daireleri kararları) desteklenmelidir. Bu, mahkemenin hukuki değerlendirmesini etkileyebilecek önemli bir unsurdur.

Teşhis ve yüzleştirme işlemlerindeki hukuka aykırılıklar genellikle işlemin yapıldığı anda ortaya çıkar ve bu aykırılıkların sonradan, özellikle sadece tutanak üzerinden ispatı zorlaşabilir. Bu nedenle, avukatın mümkünse işlem sırasında bizzat hazır bulunması, olası hukuka aykırılıkları anında tespit etme, müdahale etme ve en önemlisi tutanağa geçirme imkanı sunar. İtirazların ve tespitlerin tutanağa eksiksiz ve doğru bir şekilde yazdırılması, sonraki hukuki süreçlerde (savcılık soruşturması, sulh ceza hakimliği sorgusu, mahkeme aşamaları, istinaf ve temyiz) bu aykırılıkların somut bir şekilde delillendirilmesini büyük ölçüde kolaylaştırır. Erken aşamada yapılan doğru ve etkin müdahaleler, hukuka aykırı delillerin dosyaya hiç girmemesini sağlayabilir veya en azından bu delillerin geçersizliği konusunda son derece güçlü bir hukuki zemin oluşturabilir. Dolayısıyla, savunma avukatları, müvekkilleri hakkında teşhis veya yüzleştirme yapılacağı bilgisine ulaştıkları andan itibaren proaktif bir yaklaşım sergilemeli, mümkün olan her durumda işleme bizzat katılmalı ve her aşamada müvekkil haklarını azami titizlikle korumalıdır. Sadece sonradan itiraz etmek yerine, işlemin en başından itibaren hukuka uygun yürütülmesi için erken ve etkin müdahale stratejileri geliştirmek, başarılı bir savunmanın temel taşlarındandır.

10. Sonuç ve Değerlendirme

Ceza muhakemesinde maddi gerçeğe ulaşma ve adaleti sağlama ideali, kullanılan delil elde etme yöntemlerinin hukuka uygunluğu ve güvenilirliği ile doğrudan ilişkilidir. Teşhis ve yüzleştirme, failin tespiti ve olayın aydınlatılmasında potansiyel olarak değerli bilgiler sunabilen, ancak aynı zamanda hatalı uygulamalar ve sübjektif yanılgılar nedeniyle ciddi adli yanılgılara da yol açabilen hassas işlemlerdir.

PVSK Ek Madde 6 ile teşhis işleminin usul ve esaslarının detaylı bir şekilde düzenlenmiş olması, keyfiliğin önlenmesi ve standardize bir uygulamanın sağlanması açısından önemli bir adım olsa da, uygulamada bu kurallara her zaman titizlikle uyulduğunu söylemek güçtür. Yargıtay içtihatları, özellikle tek fotoğrafla teşhis, işlemin tekrarlanmaması, savcı talimatının yokluğu, gözaltı şartının sağlanmaması gibi PVSK Ek Madde 6’daki açık hükümlerin ihlalinin, elde edilen delili hukuka aykırı hale getireceği ve hükme esas alınamayacağı yönünde istikrarlı bir duruş sergilemektedir. Bu durum, kanun koyucunun ve yüksek mahkemenin, teşhis işleminin potansiyel risklerini göz önünde bulundurarak adil yargılanma hakkını koruma yönündeki iradesini yansıtmaktadır.

Yüzleştirme işlemi ise, CMK m.52/2 çerçevesinde daha çok kovuşturma evresine özgülenmiş olup, tanık beyanları arasındaki çelişkilerin giderilmesinde önemli bir araçtır. Ancak soruşturma evresindeki istisnai uygulamalarında ve her iki evrede de şüpheli/sanığın haklarının (özellikle susma hakkı ve müdafi yardımından yararlanma hakkı) titizlikle korunması gerekmektedir.

Müdafiin bu süreçlerdeki rolü, yasal düzenlemelerde (özellikle teşhis için PVSK’da) yeterince açık bir şekilde tanımlanmamış olsa da, CMK’nın genel prensipleri, AİHM içtihadı ve adil yargılanma hakkının doğası gereği, müdafiin özellikle şüphelinin/sanığın katıldığı bu tür kritik işlemlerde hazır bulunması ve hukuki yardım sağlaması elzemdir. Yargıtay’ın bu konudaki içtihadının, müdafiin rolünü daha da güçlendirecek şekilde evrilmesi beklenmelidir.

Ceza mevzuatındaki son güncellemeler doğrudan teşhis ve yüzleştirme usullerini değiştirmemiş olsa da, delil hukuku ve şüpheli/sanık haklarına ilişkin genel ilkelerdeki gelişmeler ve Yargıtay’ın bu ilkelere getirdiği yorumlar, bu işlemlerin uygulanışını dolaylı olarak etkilemektedir. “Son güncelleme” kavramı, bu bağlamda sadece yasa metinlerindeki değişiklikleri değil, aynı zamanda yargı içtihatlarıyla şekillenen fiili uygulamayı da içermelidir.

Sonuç olarak, teşhis ve yüzleştirme işlemlerinin hukuka uygun ve güvenilir bir şekilde yürütülmesi, ceza adalet sisteminin temel hedeflerinden olan maddi gerçeğe ulaşma ve adil yargılanma hakkının sağlanması için vazgeçilmezdir. Bu süreçlerde, soruşturma ve kovuşturma makamlarının yasal düzenlemelere ve Yargıtay içtihatlarına titizlikle uyması, savunma avukatlarının ise müvekkillerinin haklarını etkin bir şekilde koruyarak usule aykırı işlemlere karşı dikkatli ve müdahil olması, adaletin tecellisi açısından hayati önem taşımaktadır. Mevzuatta, özellikle teşhis işleminde müdafiin zorunlu katılımı gibi konularda daha net ve güvence sağlayıcı düzenlemelerin yapılması, uygulamadaki tereddütleri giderecek ve hak ihlallerinin önlenmesine katkı sunacaktır.

Büromuz İstanbul-Levent (KANYON AVM’nin yanı) bölgesinde kalmakta olup, İstanbul Adliyesi (Çağlayan), İstanbul Anadolu Adliyesi (Kartal), Bakırköy, Küçükçekmece, Büyükçekmece Adliyelerinde Ağır Ceza Avukatı arayan müvekkillerine Avukat Enver Alper Mutluer 17 senelik tecrübesiyle, ceza yargılamasında avukatlık hizmeti vermektedir.

Detaylı Bilgi Almak İçin Bize 0532 263 41 65 olan telefon numaramızdan ulaşabilirsiniz. Çalışma saatlerimiz hafta içi 09:00-18:00 arasındadır.