1915 Sevk ve İskân Kanunu, Talat Paşa Suikastı, Tehlirian Davası ve Tarihsel Belleğin İnşası Üzerine Kapsamlı Bir Analiz

Birinci Bölüm: İmparatorluktan Ulus-Devlete Geçişte Güvenlik, Şiddet ve Hukuk Paradoksları

Osmanlı İmparatorluğu’nun son yılları, iç isyanlar, dış savaşlar, dramatik toprak kayıpları ve bu krizlerin toplum ile devlet aklı üzerinde yarattığı derin psikolojik travmalarla şekillenmiş son derece sarsıntılı bir zaman dilimidir. Bu dönemin en belirleyici siyasi aktörlerinden biri olan ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) en güçlü figürlerinden biri konumuna yükselen Mehmed Talat Paşa’nın siyasal vizyonu, imparatorluğun çöküş sürecindeki radikal güvenlik politikalarını anlamak açısından kritik bir tarihsel öneme sahiptir. 1874 yılında Edirne’de, mütevazı bir Müslüman ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Talat Paşa, kariyerine Posta ve Telgraf İdaresi’nde küçük bir memur olarak başlamış ve zamanla imparatorluğun en üst makamı olan sadrazamlığa (başbakanlığa) kadar yükselmiştir.

Talat Paşa’nın entelektüel ve siyasi düşünce dünyasının şekillenmesinde, görev yaptığı çevredeki yoksulluğa, kaderciliğe ve devletin sürekli yenilgi almasına karşı geliştirdiği isyankâr tutumun büyük bir payı vardır. Bunun yanı sıra, dönemin eğitim kurumlarının ve özellikle çok kültürlü bir yapıya sahip olan Alyans (Alliance) okulunun sunduğu ufuk açıcı ortamın da bu gelişime katkı sağladığı tarihsel bir veri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu okul ortamı, onun kendi dar çevresinde öğrenemeyeceği yeni değer yargılarıyla tanışmasını sağlamış ve daha adil, yığınlardan yana bir toplumsal düzen kurma idealini beslemiştir.

Ancak bu erken dönem idealizmi, Osmanlı İmparatorluğu’nun uluslararası arenada peş peşe karşılaştığı varoluşsal krizler ve askeri felaketlerle hızla katı bir güvenlikçi ve dışlayıcı milliyetçi çizgiye evrilmiştir. Meşrutiyet’in ilanından kısa bir süre sonra yaşanan Bulgaristan’ın bağımsızlığını ilan etmesi, Bosna-Hersek’in Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tarafından ilhakı, Girit’in Yunanistan’a katılması ve İtalya’nın Trablusgarp’a müdahalesi gibi olaylar dizisi, Talat Bey ve İttihat ve Terakki liderliği üzerinde Avrupa güç dengelerinin Osmanlı aleyhine geri dönülmez bir şekilde değiştiği kanaatini uyandırmıştır. Bu jeopolitik gelişmeler, yaklaşan büyük bir küresel paylaşım savaşının öncü sarsıntıları, tabiri caizse “pehlivan peşrevi” olarak algılanmış ve Osmanlı devlet aklını, imparatorluğun beka sorununu ne pahasına olursa olsun çözmek adına homojenleştirici önlemler almaya itmiştir.

Bir “Teşkilat Dehası” Olarak Talat Paşa ve Siyasi Bilançosu

Talat Paşa’nın siyasi mirası, Kemalist vizyonun rasyonel süzgecinden geçirildiğinde, İttihatçıların zaman zaman sürüklendiği hayalperest maceralardan (özellikle Enver Paşa’nın Turancı hedeflerinden) net bir şekilde ayrılır. O, rasyonel bir devlet adamı, şahsi menfaat peşinde koşmayan bir halk çocuğu ve modern Türk bürokrasisinin temellerini atan bir “teşkilat dehası”dır.

Onun devlet yönetimindeki en belirgin vizyonu, Cumhuriyet’in de sonradan devralıp İzmir İktisat Kongresi ile taçlandıracağı “Milli İktisat” (National Economy) doktrinidir. İttihat ve Terakki iktidarında, yüzyıllardır Osmanlı’nın belini büken ve devletin ekonomik bağımsızlığını yok eden kapitülasyonların tek taraflı olarak kaldırılması, Talat Paşa’nın en büyük cüretlerinden biridir. Yabancı devletlerin tekelindeki ekonomik imtiyazları kırmak amacıyla, yerli bir “milli burjuvazi” yaratma çabasına girmiş; İaşe teşkilatları ve esnaf dernekleri kurarak Türk-Müslüman nüfusu ticaret hayatına entegre etmeye çalışmıştır. Kara Kemal ve İsmet Bey gibi isimler aracılığıyla kurulan gayri resmi iaşe örgütleri, bu milli ekonominin nüve teşkilatları olmuştur. Posta ve Telgraf (PTT) memurluğundan gelmesinin verdiği altyapıyla, imparatorluğun haberleşme ağlarını modernleştirmiş, nüfus idaresi ve bürokratik kayıt kuyt sistemlerini çağdaş bir yapıya kavuşturmuştur.

Savaşın kaybedilmesinin ardından bir Alman denizaltısıyla ülkeyi terk ederken bile cebinde sadece borç alınmış cüzi bir miktar para bulunması, onun şahsi dürüstlüğünün ve devletin kasasına el uzatmayan karakterinin bir kanıtıdır. Berlin’deki sürgün günlerinde, imparatorluğun yıkılışının hüznünü yaşarken bile asla pasif bir mülteci olmamış; kurduğu dış bürolar ve yurt dışındaki teşkilat ağıyla Anadolu’da filizlenen Kemalist Milli Mücadele’ye diplomatik, lojistik ve stratejik destek sağlamaya çalışmıştır. Mustafa Kemal Paşa ile doğrudan mektuplaşarak Anadolu hareketinin stratejisine uyum sağlamış, Avrupa’daki İttihatçıları Ankara’nın aleyhine bir fraksiyon olmaktan çıkarıp, Mustafa Kemal’in kontrolüne kanalize etmek için çaba sarf etmiştir.

İkinci Bölüm: 1915 Sevk ve İskân Kanunu’nun Hukuki Mimarisi ve Askeri Gereklilik Doktrini

Anadolu’daki Ermeni nüfusunun asırlardır yaşadıkları topraklardan koparılarak Suriye çöllerine ve Mezopotamya’nın güneyine doğru zorunlu göçe tabi tutulması süreci, hukuki zeminini 27 Mayıs 1915 tarihinde çıkarılan ve dönemin idari yapısı içinde geçici bir kanun niteliği taşıyan yasal bir metinden almıştır. Literatürde ve kamuoyunda yaygın olarak “Tehcir Kanunu” veya “Sevk ve İskân Kanunu” olarak bilinen bu düzenlemenin resmi adı “Vakt-i seferde icraât-ı hükümete karşı gelenler için cihet-i askeriyece ittihâz olunacak tedâbir hakkında kanun-ı muvakkat”tır (Savaş sırasında hükümetin icraatına karşı gelenler için askeriye tarafından alınacak tedbirler hakkındaki geçici kanun). Altında dönemin Başkumandan Vekili ve Harbiye Nâzırı olan Enver Paşa ile Sadrazam Said Halim Paşa’nın imzalarının bulunduğu ve Sultan Mehmed Reşad tarafından onaylanarak yürürlüğe giren bu kanun, sivil idarenin yetkilerini büyük ölçüde askeri otoritelere devreden bir istisna hali rejimi kurmuştur.

Kanunun temel felsefesi, savaş zamanında ordunun hareket kabiliyetini, lojistik ikmal hatlarını ve cephe gerisi güvenliğini sağlamak üzerine inşa edilmiştir. Mevzuatın yapısı derinlemesine incelendiğinde, uluslararası hukukta tartışmalı bir kavram olan devletin “meşru müdafaa” hakkı ile otoriter bir olağanüstü hal rejiminin sınırlarının tamamen iç içe geçtiği görülmektedir. Bu yasal çerçevenin sahadaki uygulamaları şekillendiren iki temel maddesi şöyledir:

Bu kanun metni, dönemin Osmanlı devlet yetkilileri tarafından; Van isyanı başta olmak üzere çeşitli bölgelerdeki Ermeni silahlı çetelerinin devlete karşı yürüttükleri isyanlar, Rus ordusuyla işbirliği yaparak gerçekleştirilen casusluk faaliyetleri ve ordunun cephe gerisindeki ikmal hatlarının kesilmesi gibi son derece somut ve hayati tehditlere karşı alınmış meşru bir “askeri tedbir” olarak gerekçelendirilmiştir. Bu yaklaşım, uluslararası hukuk terminolojisindeki “askeri gereklilik” (military necessity) doktrini etrafında şekillendirilmiş ve devletin bekasını koruma refleksiyle savunulmuştur. Dönemin Dahiliye Nazırı olan Talat Paşa’nın taşra idarecilerine gönderdiği telgraflarında da bu isyanlara sıklıkla atıflar yapılarak tehcir kararının ertelenemez bir zorunluluk olduğu vurgulanmıştır.

Ancak bu yasal metnin sahadaki fiili uygulamaları, kanunun lafzının ve askeri meşru müdafaa iddialarının çok ötesine geçerek, sivil nüfus üzerinde devasa ve geri döndürülemez bir insani felaketle sonuçlanmıştır. Başlangıçta cephe gerisini güvence altına almayı hedefleyen askeri bir tedbir olarak sunulan süreç; Suriye çöllerine doğru uzanan ölüm yürüyüşleri, Teşkilat-ı Mahsusa gibi paramiliter grupların organize şiddet eylemleri, açlık, salgın hastalıklar, kadın ve çocukların kaçırılması ve bölgesel idarecilerin yetki aşımları neticesinde tüm bir Anadolu Ermeni nüfusunun radikal bir şekilde azalmasına yol açmıştır.

Üçüncü Bölüm: Nemesis Operasyonu, Bir İntikam Eylemi Olarak 15 Mart 1921 Suikastı

Birinci Dünya Savaşı’nın Osmanlı İmparatorluğu’nun ağır bir mağlubiyetiyle sonuçlanması ve İtilaf Devletleri donanmasının İstanbul’a demirlemesiyle birlikte, savaş dönemi politikalarının mimarı olan İttihat ve Terakki’nin üst düzey lider kadrosu (Enver, Talat ve Cemal Paşalar başta olmak üzere) ülkeyi terk etmiş ve bir Alman denizaltısıyla önce Kırım’a, ardından Almanya’ya sığınmıştır. Talat Paşa, Berlin’in seçkin semtlerinden birinde, Hardenbergstrasse 4 numaradaki dairesinde “Ali Salih Bey” sahte ismini kullanarak gizlilik içinde yaşamaya başlamıştır.

Bu esnada, Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaksutyun) içindeki radikal unsurlar, “Nemesis Operasyonu” adıyla bilinen, son derece gizli ve asimetrik bir suikast programını devreye sokmuştur. Bu operasyonun yegane amacı, 1915 olaylarının ana sorumluları olarak görülen eski üst düzey Osmanlı yetkililerini küresel çapta avlayarak yargısız şekilde cezalandırmaktı. Suikastı gerçekleştirmek üzere, 1897 doğumlu Soghomon Tehlirian görevlendirilmiştir. Tehlirian, haftalar boyunca Berlin’de Talat Paşa’nın izini sürmüş, onun günlük rutinlerini gözlemlemek amacıyla evinin tam karşısında bir daire kiralamış ve suikastı santim santim tasarlamıştır.

15 Mart 1921 sabahı, saat 10:45 sularında, eski Osmanlı Sadrazamı Mehmet Talat Paşa, eldiven satın almak niyetiyle evinden dışarı çıkmıştır. Kısa bir süre sonra, 17 numaralı binanın önünde kendisini bekleyen Tehlirian, arkasına dönmüş ve kurbanının kafasına (ensesine ve kulağının arkasına) tek el ateş etmiştir. Talat Paşa olay yerinde derhal hayatını kaybederek yere yığılmıştır. Tehlirian kaçmaya çalışırken yakalanmış ve Berlin polisi tarafından tutuklanmıştır.

Dördüncü Bölüm: Bir Ceza Hukukçusunun Gözünden Charlottenburg Davası ve Hukuki Garabetler

Bir ceza hukukçusu ve Cumhuriyet’in evrensel hukuk ilkelerini benimsemiş bir hukuk adamı perspektifiyle incelendiğinde, 2-3 Haziran 1921 tarihlerinde Berlin-Moabit III. Bölge Ağır Ceza Mahkemesi’nde görülen Tehlirian Davası, modern ceza muhakemesi hukukunun (usul hukukunun) açıkça katledildiği, sanığın değil maktulün yargılandığı politik bir tiyatrodan ibarettir. Mahkeme Başkanı Yargıç Erich Lemberg ve Savcı Gollnick idaresindeki bu yargılama, yalnızca bir buçuk gün gibi bir ceza davası için “usul ekonomisi” kisvesi altında açıklanamayacak kadar şüpheli bir hızla sonlandırılmıştır.

1. İddianamenin Zafiyeti ve “Taammüden Adam Öldürme”nin Sümen Altı Edilmesi

Ceza hukukunun temel evrensel doktrinlerine göre, bir cinayet davasında en ağırlaştırıcı nedenlerden biri tasarlama (taammüt) unsurudur. Suikastçı Tehlirian, maktulü Berlin’e kadar takip etmiş, evinin tam karşısında bir daire kiralamış, günlerce kurbanının rutinini izlemiş, bir silah temin etmiş ve eylemi soğukkanlılıkla icra etmiştir. Ortada, şüpheye yer bırakmayacak derecede “kast-ı mahsus” (özel kasıt) ve tasarlayarak adam öldürme suçu vardır.

Ancak mahkeme başkanı Erich Lemberg, davanın hiçbir aşamasında sanığa eylemini bir örgütün (Nemesis) emriyle yapıp yapmadığını sormamıştır. Suikastın ardındaki terör organizasyonu, istihbarat ağı ve lojistik destek bilinçli olarak görmezden gelinmiş, fail sanki anlık bir hezeyanla cinayet işleyen “yalnız kurt” bir mağdur olarak lanse edilmiştir. Dönemin polis tutanaklarında yer alan ve Ermeni tercüman Kevork Kaloustian’ın (ki kendisi de Nemesis hücresinin bir elemanıydı) manipüle ettiği ifadeler de bu örgütsel boyutu saklamaya yaramıştır. Bir ceza mahkemesinin, maddi gerçeği (maddi hakikat) araştırma yükümlülüğünü bu denli ihlal etmesi, hukuki bir garabettir.

2. Savunmanın Manipülasyonu: “İrade Sakatlığı” Doktrini

Sanığın savunması, dönemin en elit Alman avukatları olan Gizli Adalet Danışmanı Dr. Adolf von Gordon, tanınmış ceza avukatı Dr. Johannes Werthauer ve Kiel Üniversitesi’nden Ceza Hukuku Profesörü Dr. Theodor Niemeyer tarafından üstlenilmiştir. Savunma makamı, maddi unsurları (actus reus) inkar etmenin anlamsızlığını bilerek son derece zekice bir usul taktiği izlemiş ve doğrudan manevi unsuru (mens rea – kusur yeteneği) hedef almıştır.

Stratejinin temeli, Tehlirian’ın cinayet anında “kendi hür iradesine sahip olmadığı, travmaya dayalı geçici bir cinnet hali (irade sakatlığı) yaşadığı” iddiası üzerine kurulmuştur. Avukatlar, sanığın ailesinin tehcir yollarında öldürülmesine tanık olmasının yarattığı psikolojik tahribatı, hukukun sınırlarını aşan evrensel ve ahlaki bir mazeret (“barbarlık ve hümanizm dili”) olarak jüriye sunmuştur. Ceza hukukundaki haksız tahrik indirimini dahi aşarak doğrudan ceza ehliyetsizliği devşirilmeye çalışılmıştır.

3. Siyasi Tiyatro, Yargısız İnfaz ve Beraat Kararı

Duruşmalar süresince Johannes Lepsius ve Liman von Sanders gibi tanıklar dinlenmiş, davanın konusu cinayet fiili olmaktan çıkıp Osmanlı’nın savaş dönemi politikalarının yargılandığı siyasi bir arenaya dönüşmüştür. Mahkeme, hukukun en kutsal ilkelerinden olan “Adil Yargılanma Hakkı”nı ihlal ederek, mezardaki bir adamı gıyabında ve ona savunma hakkı vermeden yargılamış ve mahkûm etmiştir.

Alman Dışişleri Bakanlığı ve adli makamlarının davayı jet hızıyla bitirme telaşının ardındaki asıl saik ise, Almanya’nın Weimar Cumhuriyeti’nin, 1915 tehcirindeki Alman askeri misyonunun suç ortaklığını ve siyasi sorumluluğunu uluslararası basından gizleme çabasıdır.

Sonuç olarak jüri, 1 saatlik kısa bir müzakerenin ardından, “kimse kendi adaletini kendi sağlayamaz” kuralını çiğneyerek oy birliğiyle Suçsuz kararı vermiştir. Tehlirian’ın bu şekilde beraat ettirilmesi bir adalet tecellisi değil, devletlerin uluslararası konjonktür uğruna hukuku kendi çıkarlarına nasıl alet ettiklerinin ve “hukuk cinayeti” işlediklerinin tarihi bir belgesidir.

Beşinci Bölüm: Epistemolojik Savaş Alanı ve “Andonian Belgeleri” Üzerine Kutuplaşma

Tehlirian davasının hukuki süreçleri içinde yaşanan ve günümüze kadar 1915 olayları yazınını derin bir akademik kutuplaşmaya sürükleyen en kritik tartışmalardan biri, “Andonian Telgrafları” meselesidir. Aram Andonian tarafından yayımlanan bu belgeler, Talat Paşa’nın Ermeni nüfusunun imha edilmesine yönelik açık yazılı emirler verdiğini iddia etmekteydi.

Mahkeme esnasında, savunma avukatı Adolf von Gordon bu belgeleri Alman mahkemesine resmi delil olarak sunmak istemiştir. Ancak Alman savcılık makamı, maktul Talat Paşa’nın tarihsel bir perspektifte gerçekten suçlu olup olmadığını kanıtlamanın bu mahkemenin yetki alanına girmeyeceğini, sanığın doğrudan intikam kastıyla hareket ettiğinin zaten açık olduğunu belirterek buna itiraz etmiştir. Savcılığın bu kararlı tutumu üzerine savunma makamı talebini geri çekmek zorunda kalmıştır.

İlerleyen yıllarda, Türk araştırmacılar Şinasi Orel ve Süreyya Yuca, “Ermenilerce Talat Paşa’ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü” adlı eseri yayımlayarak, bu belgelerin sahte olduğunu çok somut kanıtlarla (şifreleme metodolojisindeki imkânsızlıklar, ağır gramer hataları, posta damgasının olmaması ve tarihsel çelişkiler) ortaya koymuşlardır. Tarih yazımı, belgelerin otantikliğini iddia eden Taner Akçam gibi isimler ile bu belgelerin fabrikasyon olduğunu kanıtlayan araştırmacılar arasında epistemolojik bir savaş alanına dönüşmüştür.

Altıncı Bölüm: Tehlirian Davasının İkiz Mirası: “Soykırım” Kavramı ve ASALA Terörizmi

Tehlirian’ın yargılanması yirminci yüzyıl hukuk ve siyaset tarihinde birbirine zıt iki devasa dalga yaratmıştır.

Davanın bir mirası, Raphael Lemkin’in “Soykırım” (Genocide) kavramını icat etmesi ve bunun 1948 yılında Birleşmiş Milletler uluslararası hukukunun bir parçası haline gelmesidir. Lemkin, “Bütün bir halkı yok eden bir devlet yöneticisi adaletten kaçabilirken, onu öldüren tek bir kişi nasıl cinayetle yargılanır?” şeklindeki ahlaki argümanı temel almıştır.

Diğer yıkıcı miras ise, radikal Ermeni milliyetçiliği içinde “haklı şiddet” ve “intikamcı adalet” mitosunun kurumsallaştırılmasıdır. Tehlirian’ın cinayeti işleyip elini kolunu sallayarak mahkemeden çıkması, ASALA ve JCAG (Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları) gibi terör örgütlerinin ideolojik meşruiyet zeminini hazırlamıştır. 1970’ler ve 1980’ler boyunca dünya çapında Türk diplomatlarına karşı yürütülen kanlı suikast kampanyaları, Charlottenburg davasında verilen o kusurlu beraat kararının siyasi şiddeti romantize etmesinden (cult of violence) cesaret bulmuştur.

Yedinci Bölüm: Cumhuriyet Türkiye’sinde Hafıza Politikaları ve İade-i İtibar Süreçleri

Suikastın mağduru konumundaki Talat Paşa’ya yönelik tarihsel algı, Cumhuriyet rejimi tarafından rasyonel bir ulusal onur çerçevesinde “vatanperver bir devlet adamı” olarak yeniden yapılandırılmıştır.

Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından yürürlüğe konan 14 Ekim 1922 ve Mayıs 1926 tarihli “Vatani Hizmet” kanunlarıyla; Talat Paşa, Cemal Paşa, Bahaeddin Şakir ve Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey gibi isimler hukuken ve siyaseten “Milli Şehit” ilan edilmişlerdir. Bu figürlerin ailelerine, Ermeni mallarından (Emval-i Metruke) karşılanmak suretiyle ömür boyu şeref aylığı bağlanmıştır. Bu bürokratik hamle, Cumhuriyet devlet aklının; tehciri yürütenleri suçlu değil, “olağanüstü şartlarda devletinin bekasını savunan kamu görevlileri” olarak gördüğünün net bir tescilidir.

Talat Paşa’nın itibarının devleti en üst düzeyde temsil edecek şekilde zirveye taşınması ise, 1943 yılında gerçekleşmiştir. Dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve Başbakanı Şükrü Saracoğlu’nun girişimleriyle, Talat Paşa’nın naaşı Berlin’den özel bir trenle Türkiye’ye getirilmiştir. Naaş, Şişli’den alınarak büyük bir askeri ve sivil kortej eşliğinde Şişli tramvay caddesini takiben Hürriyet-i Ebediye Tepesi’ne taşınmış ve burada devlet töreniyle defnedilmiştir. Bu defin töreni, onun sıradan bir eski nazır değil, imparatorluğun yıkılışına karşı direnmiş ve hayatını bu uğurda feda etmiş bir “vatan kahramanı” olarak tescil edilmesi anlamına geliyordu.

Sekizinci Bölüm: Sonuç

1915 Sevk ve İskân Kanunu ve sonrasında yaşananlar; bu politikanın mimarı Talat Paşa’nın Berlin’de Tehlirian tarafından tasarlanarak şehit edilmesi ve Charlottenburg adliyesi duvarları arasında sahnelenen hukuki tiyatro, tarih ve hukukun nasıl iç içe geçip çatıştığının en somut örneğidir.

Kemalist bir hukuk anlayışıyla meseleye yaklaşıldığında; Talat Paşa’nın siyasi tercihlerinin ve Enverist vizyonun getirdiği felaketlerin eleştirisi elbette yapılabilir. Ancak onun dürüst, yolsuzluğa bulaşmamış, Milli Mücadele’ye omuz vermiş teşkilatçı karakteri ve devlet adamlığı saygıyı hak etmektedir. Öte yandan, Charlottenburg davası uluslararası adaleti tecelli ettiren bir mekanizma değil; cinayeti meşrulaştıran, sanığı himaye edip kurbanı yargısız infazla mahkûm eden, taammüden adam öldürme suçunu hasıraltı edip evrensel ceza hukuku usullerini çiğneyen bir Alman siyasi müsameresidir. Bu “kusurlu” mahkeme kararının faturasını ise, yıllar sonra ASALA terörüyle şehit edilen Cumhuriyet’in masum diplomatları kanlarıyla ödemiştir. Ne var ki Cumhuriyet nesli, devlet yönetiminde Enverist/İttihatçı hayalperestliği değil, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün gerçekçi, uluslararası hukuka saygılı ve akılcı rasyonalitesini rehber edinmelidir.

Hukukun siyaset tarafından araçsallaştırıldığı bu vaka, devlet yönetimi ile milli beka, evrensel hukuk normları ile terörizmin meşrulaştırılması arasındaki o ince ve tehlikeli çizginin daimi bir hatırlatıcısı olarak tarihteki yerini korumaktadır.

Eşi Hayriye Hanım’ın hatıralarında naklettiği üzere, Talât Paşa yaklaşan acı akıbetini hissetmiş ve kendisine yönelik olası bir suikastı şu vakur sözlerle karşılamıştır:

“Beni bir gün sokakta vuracaklar, alnımdan kan akarak yere serileceğim. Yatakta ölmek nasip olmayacak. Ziyanı yok, varsın vursunlar. Vatan benim ölümümle bir şey kaybedecek değildir. Bir Talât gider, bin Talât yetişir.”

Ne var ki, tarihin acı seyri ve Cumhuriyet nesillerinin şahitlik ettiği üzere; o gün o sokakta bir Talât gitmiş, ama yerine bir Talât daha gelmemiştir.