İmparatorluğun Çöküşünden İstiklale: Osmanlı Coğrafyasının İşgali, Sevr Krizi ve Türk Kurtuluş Savaşı’nın Askeri-Diplomatik Stratejisi

Birinci Dünya Savaşı’nın yıkıcı sonuçları, Osmanlı İmparatorluğu için yalnızca bir askeri mağlubiyet değil, aynı zamanda altı asırlık bir devlet yapısının jeopolitik, ekonomik ve demografik olarak tasfiyesi anlamına gelmiştir. 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Mütarekesi, İtilaf Devletleri’nin emperyal emellerini meşrulaştıran stratejik bir kılıf olarak işlev görmüş ve Anadolu ile Trakya’nın emsalsiz bir işgal dalgasıyla karşı karşıya kalmasına neden olmuştur. Bu kapsamlı rapor, İtilaf Devletleri’nin işgal stratejilerini, Sevr Antlaşması’nın imzalanma dinamiklerini ve aktörlerini, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün askeri dehasıyla şekillenen muharebeleri, Yunan ordusunun imhasıyla sonuçlanan Büyük Taarruz’u ve nihayetinde İngilizlerin İstanbul’u tahliye etmek zorunda kaldığı diplomatik-askeri krizleri (Çanakkale Krizi) kronolojik ve analitik bir derinlikle incelemektedir.

1. Mondros Mütarekesi Sonrası Anadolu ve Trakya’nın İşgali

Mondros Mütarekesi, klasik bir ateşkes belgesinden ziyade, Osmanlı coğrafyasının fiilen paylaşılmasını öngören bir stratejik araçtı. Mütarekenin özellikle 7. maddesi (“İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durumun ortaya çıkması halinde herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkına sahip olacaktır”), işgallere hukuki bir zemin hazırlamıştır. İtilaf Devletleri, Osmanlı ordusunun terhis edilmesini ve silahlarına el konulmasını fırsat bilerek, savaş sırasında kendi aralarında yaptıkları gizli antlaşmalar (Sykes-Picot, Saint-Jean de Maurienne vb.) doğrultusunda vakit kaybetmeden işgale başlamışlardır.

İngiliz İşgali ve Stratejik Öncelikler

İngiltere’nin Ortadoğu ve Anadolu’daki temel stratejisi, Hindistan sömürge yollarının güvenliğini sağlamak, zengin petrol yataklarına sahip Musul’u denetim altına almak ve Boğazlar ile stratejik demiryolu hatlarını kontrol etmekti. Bu bağlamda İngilizler, 3 Kasım 1918’de Musul’u işgal ederek mütareke hükümlerini ilk ihlal eden devlet sıfatını kazanmışlardır.

İngiliz işgali süratle stratejik limanlara ve geçiş noktalarına yayılmıştır. 6-12 Kasım 1918 tarihleri arasında Çanakkale Boğazı, 9 Kasım’da İskenderun ve 24 Aralık 1918’de Batum İngiliz kuvvetlerince ele geçirilmiştir. Güneydoğu Anadolu’da ise İngilizler; 6 Aralık 1918’de Kilis’i, 15 Ocak 1919’da Antep’i, 22 Şubat 1919’da Maraş’ı ve 24 Mart 1919’da Urfa’yı işgal etmişlerdir. Ayrıca 9 Mart 1919’da Samsun’a 200 kişilik bir müfreze çıkararak Karadeniz’deki Rum çetelerine kalkan olmuşlar, Kars ve Merzifon gibi stratejik noktaları da denetim altına almışlardır.

Güneydoğu’daki İngiliz işgali, görünürde askeri ikmal ve emniyet gerekçelerine dayandırılsa da, asıl amaç Ortadoğu’daki Fransız nüfuzunu dengelemek ve Sykes-Picot Antlaşması’nın sınırlarını kendi lehine revize etmekti. Ancak Paris Barış Konferansı’nda artan diplomatik gerilimler neticesinde İngiltere ve Fransa, 15 Eylül 1919’da “Suriye İtilafnamesi”ni imzalamak zorunda kalmıştır. Bu antlaşma uyarınca İngiltere, Musul’daki petrol imtiyazlarını garanti altına alması karşılığında Maraş, Antep ve Urfa’yı 1919 yılı sonbaharında Fransız birliklerine devrederek bölgeden çekilmiştir.

Fransız İşgalleri ve Güney Cephesi’nin Açılması

Fransızlar, İngilizlerle vardıkları mutabakat öncesinde de Kilikya (Çukurova) havzasında harekete geçmişlerdi. Zengin tarım arazilerini ve stratejik demiryollarını (Şam-Halep, İzmir-Kasaba) sömürgeleştirmeyi hedefleyen Fransa, 11 Aralık 1918’de Dörtyol’u, 17 Aralık’ta Mersin’i ve 21 Aralık’ta Adana’yı işgal etmiştir. Millî Mücadele’nin ilk kurşunu da 19 Aralık 1918’de Dörtyol’da Mehmet Çavuş tarafından Fransızlara karşı atılmıştır.

Eylül 1919’daki Suriye İtilafnamesi’nin ardından Fransızlar; Urfa, Antep ve Maraş’ı İngilizlerden devralmışlardır. Bu devir teslim, bölge halkı için işgalin karakterini değiştirmiştir. Fransızların, bölgeye işgal kuvveti olarak Fransız üniforması giydirilmiş Ermeni intikam tugaylarını (Lejyonerleri) getirmesi, Güney Cephesi’nde şiddetli bir halk direnişinin patlamasına neden olmuştur. Sütçü İmam’ın Maraş’ta, Şahin Bey’in Antep’te ve Ali Saip Bey’in Urfa’da başlattığı Kuva-yi Milliye direnişleri, Fransız ordusuna ağır kayıplar verdirmiştir.

İtalyan İşgalleri ve Akdeniz’deki Hayal Kırıklığı

İtalya’nın işgal politikası, savaş sırasındaki gizli antlaşmalarla kendisine vaat edilen ancak Paris Barış Konferansı’nda İngiliz diplomasisinin manevralarıyla Yunanistan’a kaydırılan İzmir ve çevresine duyulan tepkiyle şekillenmiştir. İtalyanlar, Batı ve Güneybatı Anadolu’da diplomatik bir denge kurmak amacıyla 28 Mart 1919’da Antalya’ya asker çıkarmışlardır.

İlerleyen aylarda İtalya; 26 Nisan 1919’da Konya İstasyonu’nu, 4 Mayıs 1919’da Kuşadası’nı, 11 Mayıs’ta Fethiye, Bodrum ve Marmaris’i işgal etmiştir. Afyon bölgesi de bir süreliğine işgal edilmişse de İtalyan işgali, Fransız ve Yunan işgallerine kıyasla daha “pasif” bir karaktere sahip olmuş, İtalyanlar yerel halkla büyük çatışmalara girmekten kaçınmış ve Yunan ilerleyişine karşı yer yer Türk direnişçilerine üstü kapalı destek vermişlerdir.

Yunan İşgali ve Megali İdea

Yunanistan’ın Anadolu’daki işgali, İngiltere Başbakanı Lloyd George’un İtalya’nın Doğu Akdeniz’de güçlenmesini engellemek için Yunanistan’ı bir “vekil güç” (proxy) olarak kullanma doktrinine dayanıyordu. Yunan Başbakanı Elefterios Venizelos’un Paris Barış Konferansı’ndaki sahte demografik raporları ve yoğun propagandası neticesinde işgal kararı alınmıştır.

15 Mayıs 1919’da Yunan ordusunun İzmir’i işgal etmesi, mütareke döneminin en dramatik kırılmasıdır. Bu işgal, İtilaf Devletleri’nin stratejik el koymalarından farklı olarak, doğrudan bir “ilhak” ve etnik temizlik amacı taşıyordu. Hasan Tahsin’in (Osman Nevres) Yunan efsun alayına sıktığı ilk kurşun, Türk milli şuurunun uyanışını hızlandırmıştır. Yunan birlikleri, İzmir’in ardından Milne Hattı’nı da aşarak Manisa, Aydın, Balıkesir, Bursa ve Uşak’a doğru genişleme stratejisi gütmüştür.

İşgalci Devlet	İşgal Edilen Başlıca Şehir/Bölgeler ve Stratejik Noktalar	İşgalin Başlangıç Tarihleri
İngiltere	Musul, İskenderun, Çanakkale Boğazı, Kilis, Antep, Maraş, Urfa, Batum, Samsun, İstanbul (Müşterek)	3 Kasım 1918 (Musul) – İşgaller 1919 başına dek yayıldı.
Fransa	Dörtyol, Mersin, Adana, Urfa, Antep, Maraş, Afyon (kısa süreli)	11 Aralık 1918 (Dörtyol)
İtalya	Antalya, Konya İstasyonu, Kuşadası, Fethiye, Bodrum, Burdur, Marmaris	28 Mart 1919 (Antalya)
Yunanistan	Uzunköprü, İzmir, Manisa, Aydın, Balıkesir, Bursa, Eskişehir, Kütahya, Uşak	9 Ocak 1919 (Uzunköprü) – 15 Mayıs 1919 (İzmir)

2. Sevr Antlaşması: Teslimiyetin Belgesi ve İmza Süreci

Sevr Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu’nu coğrafi, ekonomik, siyasi ve askeri açılardan tarihten silmeyi öngören 433 maddelik devasa bir dikte metniydi. Antlaşma, Türk milletini İç Anadolu’da küçük bir alana hapsetmeyi, Doğu’da bir Ermenistan ve Kürdistan kurmayı, İzmir ve Trakya’yı Yunanistan’a, Güneyi Fransa’ya, Güneybatıyı İtalya’ya bırakmayı ve Boğazları uluslararası bir komisyonun idaresine vermeyi öngörüyordu.

Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) açılmış olması ve Anadolu hareketinin güçlenmesi, İtilaf Devletleri’ni telaşlandırmış, İstanbul Hükümeti’ne barış şartlarını zorla kabul ettirmek amacıyla Yunan ordusu Milne Hattı’nı geçerek Trakya ve Batı Anadolu’da genel taarruza geçirilmiştir.

Ahmet Tevfik Paşa’nın Reddi ve Saltanat Şurası

Fransa Başbakanı Alexandre Millerand, 11 Mayıs 1920’de Paris’te bulunan Osmanlı Heyeti Başkanı eski Sadrazam Ahmet Tevfik Paşa’ya antlaşma taslağını vermiştir. Antlaşma şartlarını inceleyen Tevfik Paşa, bu şartların bağımsız bir devlet tarafından kabul edilemeyeceğini belirterek, “Bize verilen şerait, sulh şeraiti değil, memleketin idam fermanı. Bu fermanı bile bile imzalayacak vezirlerden değilim” diyerek antlaşmayı imzalamayı reddetmiş ve İstanbul’a dönmüştür.

Tevfik Paşa’nın onurlu duruşuna karşılık, İstanbul’daki Saray çevresi büyük bir panik içindeydi. İngiltere Başbakanı Lloyd George’un 21 Temmuz 1920’de İngiliz Parlamentosu’nda “Türkiye artık yoktur” şeklinde yaptığı konuşma ve Yunan ordusunun Bursa ile Edirne’yi işgal etmesi, İstanbul’da bir hezimet psikolojisi yaratmıştı. Padişah Vahdettin, antlaşmayı kabul etmenin sorumluluğunu tek başına üstlenmemek için devr-i sabık yaratacak bir hamleyle Yıldız Sarayı’nda “Saltanat Şurası”nı (Meclis-i Âli) toplamaya karar verdi.

22 Temmuz 1920’de padişahın başkanlığında toplanan şuraya; hanedan üyeleri, meclis-i âyan üyeleri, eski sadrazamlar, asker-sivil üst düzey bürokratlar ve dini cemaat temsilcilerinden oluşan 43 kişi katıldı. Toplantıda söz alan Damat Ferit Paşa ve Hâdî Paşa gibi isimler, antlaşmanın reddedilmesi halinde İstanbul’un da kaybedileceğini, Yunan işgalinin bütün devleti yutacağını, antlaşmayı imzalamamanın “intihar” anlamına geldiğini savundular. Müzakerelerin ardından Padişah Vahdettin, oylamayı son derece manipülatif bir yöntemle yaparak, “Kabul edenler ayağa kalksın, etmeyenler otursun” emrini verdi.

Şurada bulunan 43 kişiden 42’si ayağa kalkarak Sevr’i kabul etti. Yalnızca Topçu Feriki (Korgeneral) Rıza Paşa, ayağa kalkmayarak “çekimser” kaldığını açıkça beyan etmiştir. Padişah, şuranın bu kararıyla kendi üzerindeki siyasi yükü bürokrasiye dağıtmış oldu.

İhanet Heyeti: Hâdî Paşa, Rıza Tevfik ve Reşat Halis

Saltanat Şurası’nın onayı üzerine, Sevr Antlaşması’nı imzalamak için üç kişilik özel bir heyet teşkil edilmiştir: Eski Maarif Nazırı (Eğitim Bakanı) Bağdatlı Mehmed Hâdî Paşa, Şura-yı Devlet (Danıştay) Reisi Rıza Tevfik Bey ve Bern Sefiri Reşat Halis Bey.

Bu heyet Paris’e giderek, 10 Ağustos 1920 tarihinde Paris civarındaki Sevr Çini Müzesi’nin (Musée National de Céramique de Sèvres) Neptün salonunda antlaşmayı imzalamıştır. Törende Osmanlı heyeti dört saat boyunca dışarıda bekletilmiş, ardından salona alınarak İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya ve Yunanistan temsilcileriyle birlikte metne imza atmışlardır. Altı yüz yıllık imparatorluğun idam fermanının imzalanması yalnızca 15 dakika sürmüş, imzanın ardından Yunan Başbakanı Venizelos Türkiye’yi aşağılayan bir zafer konuşması yapmıştır. Amerika Birleşik Devletleri Osmanlı ile fiilen savaşmadığı için, Sovyet Rusya ise Milletler Cemiyeti üyesi olmadığı için bu antlaşmada yer almamıştır.

Ankara’nın Tepkisi ve Mahkûmiyet

Ankara Hükümeti ve TBMM, Sevr Antlaşması’nı şiddetle reddetmiştir. 19 Ağustos 1920’de TBMM’de alınan bir kararla, Sevr Antlaşması’nı onaylayan Saltanat Şurası üyeleri ve imzalayan heyet “vatan haini” ilan edilerek vatandaşlıktan çıkarılmıştır. 7 Ekim 1920’de Ankara İstiklal Mahkemesi; Damat Ferit Paşa, Hâdî Paşa, Rıza Tevfik ve Reşat Halis’i gıyaben idama mahkûm etmiştir. Mebusan Meclisi dağıtılmış olduğu için antlaşma hiçbir zaman Osmanlı parlamentosu tarafından onaylanamamış, hukuken “ölü doğmuş” bir metin olarak kalmıştır.

3. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Bizzat Komuta Ettiği Savaşlar ve Askeri Kronolojisi

Mustafa Kemal Atatürk’ün Milli Mücadele’deki siyasi önderliği, yalnızca masa başı bir teşkilatçılıktan değil, ateş hatlarında geçen yılların birikiminden beslenmiştir. Kullanıcı talebi doğrultusunda, Atatürk’ün bizzat katıldığı ve komuta ettiği savaşlar aşağıda madde madde ve kronolojik bir yapı içerisinde, askeri bağlamlarıyla detaylandırılmıştır.

Tarih Aralığı	Savaş / Cephe Adı	Atatürk’ün Rütbesi ve Görevi	Temel Askeri Başarılar ve Gelişmeler
1911 – 1912	Trablusgarp Savaşı	Kurmay Binbaşı, Tobruk ve Derne Komutanı	İtalyanlara karşı yerel güçlerin örgütlenmesi, gerilla harbi.
1912 – 1913	Balkan Savaşları	Kurmay Binbaşı, Bolayır Kolordusu Kurmay Bşk.	Çanakkale Boğazı’nın savunulması ve Edirne’nin geri alınması harekâtı.
Nisan – Aralık 1915	I. Dünya Savaşı (Çanakkale Cephesi)	Kurmay Yarbay / Albay, 19. Tümen ve Anafartalar Grup Kmt.	Arıburnu’nda düşmanın durdurulması, I. ve II. Anafartalar ile Conkbayırı Zaferleri.
Mart 1916 – 1917	I. Dünya Savaşı (Kafkasya Cephesi)	Tümgeneral (Mirliva), 16. Kolordu ve 2. Ordu Kmt.	Rus ilerleyişinin durdurulması; Muş ve Bitlis’in düşman işgalinden kurtarılması.
Eylül – Ekim 1918	I. Dünya Savaşı (Suriye-Filistin Cephesi)	Tümgeneral (Mirliva), 7. Ordu ve Yıldırım Orduları Grup Kmt.	Nablus Yarması sonrası orduyu Halep’e çekerek imhadan kurtarması, güney sınırını sabitlemesi.
23 Ağus – 13 Eyl 1921	Kurtuluş Savaşı (Sakarya Meydan Muharebesi)	Türk Orduları Başkomutanı, TBMM Başkanı	“Sath-ı müdafaa” stratejisiyle Yunan ordusunun taarruz gücünün kırılması.
26 Ağus – 18 Eyl 1922	Kurtuluş Savaşı (Büyük Taarruz)	Türk Orduları Başkomutanı, Müşir (Mareşal)	Dumlupınar’da Yunan ordusunun imhası, İzmir’in kurtuluşu ve savaşın fiilen bitişi.

3.1. Trablusgarp Savaşı (1911-1912)

Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuzey Afrika’daki son toprağı olan Trablusgarp (bugünkü Libya), İtalya tarafından işgal edilince, Mustafa Kemal ve Enver Bey gibi vatansever subaylar gönüllü olarak bölgeye gitmişlerdir. 15 Ekim 1911’de İstanbul’dan gizlice ayrılarak Mısır üzerinden bölgeye ulaşan Mustafa Kemal, yerel Senusi aşiretlerini örgütleyerek İtalyanlara karşı asimetrik bir gerilla savaşı başlatmıştır.

• Tobruk ve Derne Muharebeleri: 22 Aralık 1911’de Tobruk Savaşı’nı kazanmış, 12 Mart 1912’de Derne Komutanlığına getirilmiştir. 16/17 Ocak 1912’deki bir taarruz sırasında gözünden yaralanmış ve hastanede tedavi görmüştür. Bu savaş, onun teşkilatçılık, lojistik yoksunluk içinde ordu kurma ve gayrinizami harp yeteneklerini geliştirdiği ilk büyük askeri deneyimidir.

3.2. Balkan Savaşları (1912-1913)

Birinci Balkan Savaşı’nda Osmanlı ordusunun ağır mağlubiyetler alması üzerine, Mustafa Kemal Gelibolu yarımadasının ve Çanakkale Boğazı’nın savunulmasında görevlendirilmiştir. Bolayır Kolordusu Kurmay Başkanlığı sıfatıyla, İkinci Balkan Savaşı’nda Edirne’nin Bulgarlardan geri alınması (21 Temmuz 1913) harekâtına bizzat iştirak etmiş ve stratejik planlamayı yapmıştır.

3.3. Birinci Dünya Savaşı Cepheleri (1914-1918)

Mustafa Kemal Atatürk, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu’nun üç farklı ve birbirinden zorlu cephesinde bizzat fiili komutanlık yapmış tek üst düzey subaydır.

• Çanakkale Cephesi (1915): 25 Nisan 1915’te İtilaf kuvvetleri Arıburnu’na çıkarma yaptığında, Mustafa Kemal 19. Tümen Komutanı olarak inisiyatif kullanmış, emir beklemeden 57. Alay ile düşmana karşı taarruza geçmiştir. “Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum” sözüyle savaşın kaderini değiştirmiştir. 8 Ağustos 1915’te Anafartalar Grubu Komutanlığına atanmış; 9-10 Ağustos Birinci Anafartalar Zaferi, 17 Ağustos Kireçtepe ve 21 Ağustos İkinci Anafartalar Zaferleri ile İngiliz General Harrington’un ilerleyişini kırmış, 253.000 şehit verilen bu cephede İtilaf ordularını geri çekilmeye mahkûm etmiştir. Üstün başarıları nedeniyle “Muharebe Altın Liyakat Madalyası” ile ödüllendirilmiştir.

• Kafkasya (Doğu) Cephesi (1916-1917): Çanakkale’deki başarısının ardından 16. Kolordu Komutanı olarak Edirne’den Diyarbakır’a atanmış ve Doğu Cephesi’nde göreve başlamıştır. Mart 1916’da Rus ilerleyişini durdurmuş, ardından 2-3 Ağustos’ta emrindeki kuvvetleri karşı taarruza kaldırarak 7-8 Ağustos 1916 tarihlerinde Muş ve Bitlis’i Rus işgalinden kurtarmıştır. Bu harekât, çöken ve sürekli geri çekilen Doğu Cephesi’nde kazanılan nadir taktiksel zaferlerden biridir.

• Suriye-Filistin Cephesi (1917-1918): 7. Ordu Komutanı olarak görev yapmıştır. İngiliz Generali Allenby’nin 19 Eylül 1918’de başlattığı büyük Nablus yarması karşısında, Osmanlı ordusunun cephede kuşatılarak tamamen imha olmasını önlemek için inisiyatif almış ve emrindeki birlikleri ustalıkla kuzeye çekmeyi başarmıştır. Halep’in kuzeyinde bir savunma hattı kurarak İngiliz ilerleyişini durdurmuş ve Anadolu’nun güney kapısını, ileride Milli Mücadele’nin temeli olacak birliklerle emniyete almıştır.

3.4. Kurtuluş Savaşı ve Başkomutanlık Meydan Muharebeleri (1919-1922)

Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919’da 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla Samsun’a çıkması, Milli Mücadele’nin askeri ve siyasi teşkilatlanma aşamasını başlatmıştır. Doğu Cephesi’nde Kazım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu’nun Kars’ı Ermenilerden geri alması (30 Ekim 1920) ve Gümrü Antlaşması’nın imzalanması (3 Aralık 1920) ile Doğu güvence altına alınmıştır. Güney’de ise Antep, Urfa ve Maraş’ta yerel Kuva-yi Milliye unsurlarının destansı direnişi sonucunda Fransa ile 20 Ekim 1921’de Ankara Antlaşması imzalanmış ve Güney Cephesi kapanmıştır. Atatürk, düzenli ordunun Batı Cephesi’ndeki varoluş muharebelerini bizzat “Başkomutan” olarak yönetmiştir.

• Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921): Yunan ordusunun Kütahya-Eskişehir muharebelerindeki (Temmuz 1921) galibiyetinin ardından Türk ordusu Sakarya Nehri’nin doğusuna çekilmiştir. Bu buhranlı dönemde, 5 Ağustos 1921’de TBMM tarafından kendisine 3 ay süreyle “Başkomutanlık” yetkisi verilmiştir. Tekâlif-i Milliye Emirleri’ni (7-8 Ağustos) yayınlayarak halkı topyekûn seferberliğe çağıran Atatürk, Sakarya’da dünya harp tarihine geçen o ünlü emrini vermiştir: “Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.” 22 gün 22 gece aralıksız süren bu kanlı boğuşmada, Yunan taarruz gücü tamamen kırılmış ve Sakarya’nın batısına atılmıştır. Bu zafer, savaşın dönüm noktasıdır.

4. Yunan Ordusunun Mağlubiyeti: Büyük Taarruz ve İzmir’in Kurtuluşu

Türk ordusu, Sakarya’da elde ettiği stratejik savunma zaferinin ardından yaklaşık bir yıl boyunca mutlak bir taarruz ve düşmanı Anadolu’dan söküp atma planı üzerinde çalışmıştır.

Mustafa Kemal Paşa, Yunan cephesini bir baskınla yarmak ve düşmanı kuşatarak imha etmek için hazırladığı planı uygulamak üzere, 17-19 Ağustos 1922 tarihlerinde Ankara’dan gizlice ayrılarak Konya üzerinden Akşehir’deki Batı Cephesi Karargâhı’na intikal etmiştir. Dikkat çekmemek için Ankara’da 21 Ağustos’ta elçilere bir çay ziyafeti verileceği basına (Hâkimiyet-i Milliye) sızdırılarak stratejik bir aldatmaca (maskeleme) yapılmıştır.

• Taarruzun Başlaması ve Kocatepe (26 Ağustos 1922): 25 Ağustos’u 26 Ağustos’a bağlayan gece, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa Şuhut’tan Kocatepe’ye intikal etmiştir. 26 Ağustos sabahı şafakla birlikte şiddetli topçu ateşiyle Büyük Taarruz başlamıştır. Savaşın kilit hamlelerinden biri, Mirliva Fahrettin (Altay) Paşa komutasındaki 5. Süvari Kolordusu’nun, Yunanlıların “buradan geçilemez” diyerek savunmadığı sarp Ahır Dağları üzerindeki Ballıkaya mevkiinden gece boyunca sızma yaparak Yunan hatlarının gerisine sarkması, telgraf ve ikmal hatlarını kesmesidir.

• Cephenin Yarılması ve Afyon’un Kurtuluşu (27 Ağustos): Türk piyadeleri bütün cephelerde süngü hücumlarıyla ilerlemiş, insanüstü bir çabayla Yunan siperleri düşürülmüş ve 27 Ağustos’ta Afyonkarahisar düşman işgalinden kurtarılmıştır. Başkomutanlık Karargâhı Afyon’a taşınmıştır.

• Başkomutanlık Meydan Muharebesi (30 Ağustos): Geri çekilmeye çalışan ana Yunan kuvvetleri (Özellikle 5. Yunan Tümeni ve etrafındaki unsurlar) Kütahya-Dumlupınar hattında (Aslıhanlar civarında) tamamen kuşatılmıştır. Mustafa Kemal Paşa’nın bizzat Zafertepe’den idare ettiği bu muharebede Yunan ordusunun büyük bir kısmı imha edilmiş, Kütahya ele geçirilmiştir. 2 Eylül’de Yunan ordusunun Başkomutanlığına atanan General Trikupis, bu atamadan habersiz bir şekilde Uşak civarında maiyetiyle birlikte Türk kuvvetlerine esir düşmüştür.

• “İlk Hedefiniz Akdeniz’dir” (1 Eylül): Dağılan düşman kuvvetlerinin yeni bir savunma hattı kurmasına mani olmak için Başkomutan, 1 Eylül 1922’de tarihe geçen “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!” emrini vermiştir. Uşak, Seyitgazi, Gediz, Eskişehir ardı ardına Yunan işgalinden kurtarılmıştır.

• İzmir’e Giriş ve Denize Dökülme (9 Eylül 1922): Türk ordusu, eşine az rastlanır bir hızla 15 günde 450 kilometre mesafe kat etmiştir. Geri çekilen Yunan askerleri yolları üzerindeki Türk köylerini ateşe vererek büyük bir yıkım yaratmıştır. 9 Eylül 1922 sabahı 1., 2. ve 14. Süvari Tümenleri birbirleriyle yarışarak İzmir’e girmiştir. Kadifekale, Hükümet Konağı, Karşıyaka ve Sarıkışla’ya Türk bayrağı çekilmiştir. 10 Eylül’de Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, Fevzi ve İsmet paşalarla birlikte vilayet konağının balkonundan halkı selamlamıştır.

• Son Tahliye (18 Eylül): İzmir’in alınmasıyla bitmeyen takip harekâtı sonucunda, Anadolu’da kalan son Yunan birlikleri 18 Eylül 1922’de Erdek üzerinden deniz yoluyla panik içinde tahliye edilmiş, Batı Anadolu’da tek bir işgal askeri bırakılmamıştır.

5. Çanakkale Krizi (Chanak Crisis) ve İngilizlerin İstanbul’u Tahliyesi

İzmir’in kurtuluşu ve Yunan ordusunun denize dökülmesi, savaşın fiili çarpışma safhasını Anadolu’da sonlandırmış olsa da; İstanbul, Boğazlar ve Doğu Trakya halen İngiliz, Fransız ve İtalyan müttefik kuvvetlerinin işgali altındaydı. Muzaffer Türk ordusu, Misak-ı Milli sınırları içinde olan bu bölgeleri almak için kuzeye, Çanakkale (İngiliz tarafsız bölgesi) ve İzmit yöresine doğru yürüyüşe geçti. Bu durum, dünya tarihine Çanakkale Krizi (Chanak Crisis) olarak geçen ve İngiltere iç siyasetini temelden sarsan büyük bir diplomatik ve askeri kırılmaya sebep oldu.

Lloyd George’un Savaş Çığırtkanlığı ve İngiliz Hükümetinin Çöküşü

İngiltere Başbakanı Lloyd George ve Koloniler Bakanı Winston Churchill, Türk ordusunun Boğazlar’ı ele geçirmesini, I. Dünya Savaşı’nın tüm kazanımlarının kaybedilmesi olarak görüyordu. 15 Eylül 1922’de İngiliz Kabinesi, Türklerin Avrupa yakasına geçişini silah zoruyla engelleme kararı aldı. Churchill, İngiliz sömürgelerine (Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda, Güney Afrika) acil askeri destek talep eden bir bildiri yayınlattı.

Ancak İngiliz hükümetinin bu militarist politikası tam bir diplomatik fiyaskoya dönüştü:

1. Müttefiklerin Çekilmesi: Türklerle yeni bir savaşa girmeyi göze alamayan Fransa ve İtalya, İngilizleri yalnız bırakarak Çanakkale ve İzmit’teki birliklerini derhal geri çektiler (19 Eylül).

2. Sömürgelerin Reddi: İngiltere’nin askeri yardım talebine Kanada ve Avustralya gibi dominyonlar olumsuz yanıt verdi, savaşa sürüklenmeyi reddettiler (Sadece Yeni Zelanda küçük bir birlik göndermeyi kabul etti). Bu olay, Britanya İmparatorluğu’nun çözülme sürecini hızlandıran tarihi bir vakadır.

3. General Harington’un İnisiyatifi: İstanbul İşgal Orduları Başkomutanı General Charles Harington, Londra’nın kışkırtıcı “ültimatom” emirlerini sümen altı ederek Türk süvarilerine ateş açmamış, Türk komuta kademesiyle diyalog kurarak olası bir savaşı önlemiştir.

4. Hükümetin İstifası: Savaş çığırtkanlığı yapan Lloyd George hükümeti, İngiliz kamuoyunda ve parlamentosunda büyük destek kaybetti. “Çanakkale’den defolun” manşetleri atan gazetelerin baskısı ve Muhafazakarların Carlton Club toplantısında verdikleri karar neticesinde Başbakan Lloyd George, 19 Ekim 1922’de istifa etmek zorunda kaldı.

6. Delil ve İspat: Cephe Cephe Şehit, Gazi ve Düşman Kayıpları (Genelkurmay Arşivleri)

Bir davanın bedeli kanla ödenmişse, o dava haklıdır! İstiklal Harbimiz boyunca ordumuzun ödediği resmi bedeller ile emperyalist taşeronu Yunan ordusunun uğradığı hezimet, Genelkurmay Başkanlığı’nın resmi kayıtlarında tüm çıplaklığıyla şöyledir:

Muharebe Muharebe Askeri Kayıplarımız:

• Doğu Cephesi (Ermenilere Karşı): 46 şehit, 76 gazi (yaralı).

• Batı Cephesi – Gediz Muharebesi: 181 şehit, 135 gazi (yaralı).

• Batı Cephesi – I. İnönü Muharebesi: 95 şehit, 183 gazi (yaralı).

• Batı Cephesi – II. İnönü Muharebesi: 1.499 şehit, 2.470 gazi (yaralı).

• Batı Cephesi – Kütahya-Eskişehir Muharebeleri: 1.522 şehit, 4.714 gazi (yaralı).

• Batı Cephesi – Sakarya Meydan Muharebesi: 3.282 şehit, 13.618 gazi (yaralı). (Sadece bu muharebede eşine az rastlanır bir subay kaybı yaşanmış, her 8 ere karşı 1 subay şehit düşmüştür. Bu bir ‘Subaylar Savaşı’dır).

• Batı Cephesi – Büyük Taarruz: 2.542 şehit, 9.977 gazi (yaralı).

Toplam Resmi Askeri Zayiatımız: Cephelerde göğüs göğüse çarpışarak verdiğimiz resmi şehit sayımız 9.167‘dir (662 subay, 8.505 er). Savaşta yaralanıp gazi olan kahramanlarımızın sayısı ise 31.173‘tür. (Hastalıklar, askere alma mıntıkalarındaki vefatlar da eklendiğinde toplam askeri kayıp 40 binin üzerine çıkmakta, cephe gerisinde katledilen yüz binlerce sivil Türk vatandaşı bu rakama dahil değildir).

Karşı Tarafın (Yunan/Düşman) Uğradığı Ağır Zayiat: Yalnızca Sakarya Meydan Muharebesi’nde Yunan ordusunun resmi kaybı 3.758 ölü ve 18.955 yaralıdır. Batı Cephesi’ndeki savaşın tamamında ise Yunanistan’ın ordusu tamamen çökertilmiş; ölü, yaralı, esir ve firarilerle birlikte düşman cephesinin toplam kayıp faturası 135.000‘i bulmuştur. Anadolu’ya medeniyet getirme yalanıyla çıkanlar, topraklarımızda can vermiş veya esaret zincirine vurulmuştur!

Lozan Antlaşması ve İstanbul’un Kurtuluşu (6 Ekim 1923)

Çanakkale’deki krizin diplomasi yoluyla aşılması, 11 Ekim 1922’de Mudanya Mütarekesi’nin imzalanmasını sağlamış ve Doğu Trakya savaşsız olarak TBMM idaresine devredilmiştir. Mudanya’nın ardından başlayan çetin Lozan Barış Konferansı görüşmeleri, 24 Temmuz 1923’te antlaşmanın imzalanmasıyla sonuçlanmıştır.

Lozan Antlaşması’na eklenen tahliye protokolü gereği, antlaşmanın TBMM tarafından onaylanmasının ardından işgal kuvvetlerinin altı hafta (42 gün) içinde İstanbul ve Boğazlar’ı tahliye etmesi kararlaştırıldı. İngilizler, artık Boğazları zorla ellerinde tutamayacaklarını Çanakkale Krizi’nde yaşayarak öğrenmişlerdi.

Tahliye süreci olaysız bir şekilde işledi. Son İtilaf birlikleri, 2 Ekim 1923’te Dolmabahçe Sarayı önünde düzenlenen, Türk ve İtilaf subaylarının katıldığı bir veda töreniyle Türk sancağını selamlayarak Arabic zırhlısına binmiş ve İstanbul’dan ayrılmışlardır. Şehrin tam anlamıyla özgürlüğüne kavuşması ve işgalin bittiğinin resmi ilanı ise, Şükrü Naili Paşa komutasındaki 3. Kolordu birliklerinin 6 Ekim 1923’te coşkun bir halk kitlesi eşliğinde İstanbul’a girmesiyle gerçekleşmiştir. Böylece, 13 Kasım 1918’de başlayan ve tam 4 yıl, 10 ay, 23 gün süren İstanbul işgali tarihe karışmıştır.

Ancak en büyük hukuki onur ve tarihsel tescil 6 Ekim 1923 gününe aittir! O gün, Şükrü Naili Paşa komutasındaki 3. Kolordumuz İstanbul’a girerken; bu kadim şehri İtilaf kuvvetleri ve İngiliz subaylarından Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) adına resmen ve hukuken teslim alan anlaşmayı imzalayan kişi, Türk milliyetçiliği fikriyatının kurucu babalarından, büyük düşünür, tarihçi ve İstanbul Mebusu Yusuf Akçura olmuştur!. Akçura’nın attığı o imza, Türk ulusunun egemenliğine vurulmak istenen pranganın kırılıp atıldığı nihai mühürdür!

7. Sonuç

Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanma senaryosu olarak sahneye konan Mondros Mütarekesi ve Sevr diktası, yalnızca toprak kayıplarını değil, devlet aklının ve onurunun İstanbul’da nasıl çöktüğünü temsil etmektedir. Saltanat Şurası’nın çaresizlik ve korku içinde Sevr’i kabullenmesi, meşruiyetin hızla Ankara’ya, Milli Mücadele kadrolarına kaymasına zemin hazırlamıştır.

Mustafa Kemal Atatürk’ün Trablusgarp’tan Çanakkale’ye, Kafkasya’dan Suriye’ye uzanan cephe tecrübesi, Kurtuluş Savaşı’nda eşsiz bir askeri dehaya dönüşmüştür. Sakarya’da dünya harp doktrinini değiştiren “sath-ı müdafaa” anlayışı ve Büyük Taarruz’da Yunan ordusunu yok eden kuşatma stratejisi, saltanatın kabul ettiği boyunduruk kaderini reddeden bir milletin zaferidir. Nihayetinde Türk süngülerinin Çanakkale Krizi’nde Boğazlar’a yönelmesi, dönemin en güçlü küresel aktörü olan İngiliz İmparatorluğu’na geri adım attırmış, Lloyd George hükümetini devirmiş ve işgal kuvvetlerinin İstanbul’dan sessizce tahliyesini zorunlu kılmıştır. Lozan’da tescillenen bu başarı, modern Türkiye Cumhuriyeti’nin tam bağımsızlık manifestosudur.

Bizler haklıydık ve bizler kazandık! Emperyalizmin en karanlık oyunları, milletimizin çelik iradesi ve hukuka dayanan meşru müdafaası karşısında tuzla buz olmuştur.

Tüm şehitlerimize Allah’tan rahmet, gazilerimize sağlık, 2026’da hâlâ sağ kalan Yüce Türk milletine akıl, ruh ve beden sağlığı temennisiyle…

8.Tarihe ve Geleceğe Dua

Allah’ım…

Bu aziz Türk millete; zafer sarhoşluğu değil, tarih şuuru nasip eyle.

Çünkü biliyoruz ki…

Topraklarını kaybeden milletler yeniden vatan kurabilir.

Fakat hafızasını kaybeden milletler, yeniden kendilerini kuramazlar.

Bizlere; geçmişi ezberleyen değil, geçmişten ders çıkaran bir akıl ver.

Tarihimizi unutturma…

Şehitlerimizi unutturma…

Gazilerimizi unutturma…

İstiklâlimizi unutturma…

Cumhuriyetimizi unutturma…

Ay yıldızlı al bayrağın hangi bedeller ödenerek göklere çekildiğini unutturma.

Allah’ım…

Bizlere; makamın değil devletin,

Şahsın değil milletin,

Menfaatin değil hakikatin,

Korkunun değil vicdanın,

Teslimiyetin değil hür iradenin yanında durabilecek karakter nasip eyle.

Nutuk’u yalnızca okuyan değil…

Onu anlayan…

Onu yaşayan…

Onu gelecek nesillerin vicdanına nakşeden evlatlar nasip eyle.

Cumhuriyet’i yalnızca bayramlarda alkışlayan değil…

Onu her gün hukukla…

Liyakatle…

Bilimle…

Çalışarak…

Ve fedakârlıkla yaşatan nesiller nasip eyle.

Allah’ım…

Devletimizi hukukun üstünlüğüyle güçlendir.

Adaletimizi vicdanla güçlendir.

Kurumlarımızı liyakatle güçlendir.

Türk Milletimizi birlik ve kardeşlikle güçlendir.

Ordumuzu imanla, disiplinle ve cesaretle güçlendir.

Cumhuriyetimizi akıl, bilim ve hür düşünceyle güçlendir.

Devlet hayatını zayıflatan;

Hukuksuzluğu…

Cehaleti…

Liyakatsizliği…

Yozlaşmayı…

Korkuyu…

Adaletsizliği…

Ve millet iradesini gölgeleyen her türlü yanlış anlayışı; hukuk devleti, demokrasi, milli egemenlik ve milletimizin ortak vicdanı içinde aşabilecek kuvveti Türk milletine nasip eyle.

Çünkü biliyoruz ki…

Bir devletin gerçek hazinesi altını değildir.

Adaletidir.

Bir milletin gerçek serveti toprağı değildir.

Vicdanıdır.

Bir Cumhuriyetin gerçek teminatı ise yalnızca ordusu değildir.

Hukukudur.

Bilimidir.

Liyakatidir.

Ve her şeyden önce…

Hakikatten korkmayan evlatlarıdır.

Allah’ım…

Bugün tıp ilmi, insanlığa büyük bir umut göstermektedir.

Nasıl ki eğitilmiş CAR-T hücreleri, sağlıklı bünyeyi koruyabilmek için önce hastalığı tanımayı öğreniyor, sonra onu etkisiz hâle getirerek hayatı yeniden ayağa kaldırıyorsa…

Türk milletine de hakikati yanlıştan ayırabilecek feraset nasip eyle.

Cumhuriyet’i koruyabilecek karakter nasip eyle.

Hukuku yaşatabilecek irade nasip eyle.

Bilimi rehber edinecek akıl nasip eyle.

Nutuk’un tarih şuurunu anlayacak basiret…

Cumhuriyet’i yalnızca bir yönetim biçimi değil, bir medeniyet ülküsü olarak görecek idrak…

Onu hukuk içinde, demokrasi içinde ve milli egemenlik anlayışıyla koruyacak sarsılmaz bir irade nasip eyle.

Tıpkı eğitilmiş CAR-T hücrelerinin sağlıklı bünyeyi koruması gibi; Nutuk’un aklıyla, Cumhuriyet’in faziletiyle, hukukun üstünlüğüyle ve bilimin ışığıyla yetişmiş evlatlarımızın; devlet hayatını zayıflatan her türlü hukuksuzluğu, cehaleti, liyakatsizliği, yozlaşmayı ve kurumsal zaafı demokratik hukuk devleti içinde aşmasına güç, sabır ve sebat ihsan eyle.

Allah’ım…

Şehitlerimizin emanetini yere düşürtme.

Gazilerimizin fedakârlığını unutturma.

Cumhuriyetimizi ilelebet payidar eyle.

Ay yıldızlı al bayrağımızı göklerden indirtme.

İstiklâl Marşımızı susturtma.

Türk milletini tarihinden kopartma.

Bizleri; akıldan…

Bilimden…

Hukuktan…

Cumhuriyet’ten…

Ve Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün gösterdiği çağdaş uygarlık hedefinden ayırma.

Bizleri; birbirine düşman olanlardan değil…

Birlikte düşünenlerden…

Birlikte üretenlerden…

Birlikte yükseltenlerden eyle.

Çünkü Cumhuriyet…

Bir hükümet değildir.

Bir dönem değildir.

Bir nesil değildir.

Cumhuriyet;

Bir milletin namusudur.

Bir milletin haysiyetidir.

Bir milletin istiklal yeminidir.

Namus emanet edilir; pazarlık edilmez.

Haysiyet miras alınır; teslim edilmez.

Cumhuriyet ise yalnızca kutlanmaz…

Her gün hukukla…

Her gün akılla…

Her gün vicdanla…

Her gün fedakârlıkla yeniden yaşatılır.

Allah’ım…

Bizleri, Cumhuriyet’i yalnızca miras alanlardan değil;

Ona her gün yeniden layık olmaya çalışanlardan eyle.

Türkiye Cumhuriyeti devletini koruyacak feraseti…

Türk milletini birleştirecek basireti…

Bu Cumhuriyet’i yaşatacak iradeyi…

Ve gerektiğinde hukukun üstünlüğü ile milli egemenliği savunacak sarsılmaz karakteri bizlere nasip eyle.

Âmin.

Çünkü biliyoruz ki…

Cumhuriyet, onu koruyacak vicdanlar oldukça yaşayacaktır.

Ve Türkiye Cumhuriyeti, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün gösterdiği çağdaş uygarlık yolunda ilelebet payidar kalacaktır.

Ne mutlu Türk’üm diyene!

Av. Arb. Enver Alper Mutluer