Banka veya Kredi Kurumlarının Araç Olarak Kullanılması Suretiyle Dolandırıcılık Suçu (TCK m.158/1-f)

A. Konunun Tanıtımı ve Önemi

Dolandırıcılık suçu, bireylerin malvarlığına yönelik en yaygın ve ciddi tehditlerden birini oluşturmaktadır. Toplumun ekonomik düzeni ve bireyler arası güven ilişkisi üzerinde derin etkileri olan bu suç tipi, teknolojinin ve finansal sistemlerin gelişimiyle birlikte yeni ve karmaşık biçimler kazanmıştır. Özellikle banka ve kredi kurumlarının, suçun işlenmesinde bir araç olarak kullanılması, dolandırıcılık eylemlerinin etki alanını genişletmiş ve mağduriyetlerin boyutunu artırmıştır. Bu durum, kanun koyucuyu daha ağır yaptırımlar öngörmeye ve özel düzenlemeler getirmeye sevk etmiştir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 158. maddesinin 1. fıkrasının (f) bendinde düzenlenen “Banka veya Kredi Kurumlarının Araç Olarak Kullanılması Suretiyle Dolandırıcılık Suçu”, bu tür eylemlerle etkin bir mücadeleyi hedeflemektedir. Bu suç tipinin cezasının ağırlığı ve uygulanma alanının genişliği, konunun hukuki açıdan titizlikle incelenmesini zorunlu kılmaktadır.

B. Makalenin Amacı ve Kapsamı

Bu makalenin temel amacı, TCK m.158/1-f’de düzenlenen banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle dolandırıcılık suçunu, güncel mevzuat hükümleri ve Yargıtay’ın yerleşik içtihatları ışığında kapsamlı bir şekilde analiz etmektir. Makalede, öncelikle dolandırıcılık suçunun genel çerçevesi ve TCK m.157’deki basit hali ele alınacak, ardından TCK m.158’deki nitelikli hallere ve özel olarak (f) bendindeki düzenlemeye odaklanılacaktır. Suçun unsurları, cezası, ağırlaştırıcı nedenleri, TCK m.157 (basit dolandırıcılık) ve TCK m.245 (banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması) gibi diğer suç tipleriyle ilişkisi, etkin pişmanlık, zamanaşımı, görevli mahkeme gibi muhakeme usulüne ilişkin konular detaylı bir şekilde incelenecektir. Yargıtay’ın “bankanın araç olarak kullanılması” kriterini nasıl yorumladığı, özellikle EFT/havale gibi durumlarda basit dolandırıcılık ile nitelikli hal arasındaki ayrımın nasıl yapıldığı, sahte banka belgelerinin ve çeklerin kullanımının bu suç kapsamında nasıl değerlendirildiği emsal kararlar üzerinden aydınlatılmaya çalışılacaktır. Bu çalışma ile uygulamacılara ve akademisyenlere, konuya ilişkin analitik bir bakış açısı sunmak ve uygulamada karşılaşılan sorunlara ışık tutmak hedeflenmektedir.

II. DOLANDIRICILIK SUÇUNUN GENEL ÇERÇEVESİ (TCK m.157)

A. Suçun Tanımı ve Korunan Hukuki Değer

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 157. maddesinde basit dolandırıcılık suçu, “Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak, kendisine veya başkasına bir yarar sağlayan kişiye…” şeklinde tanımlanmıştır. Bu suç tanımıyla korunan hukuki değer, yalnızca kişilerin malvarlığı değil, aynı zamanda irade özgürlüğüdür. Dolandırıcılık eylemi, failin hileli davranışlarıyla mağdurun iradesini fesada uğratarak, onu normal şartlarda yapmayacağı bir tasarrufta bulunmaya yöneltmesiyle gerçekleşir.  

B. Suçun Maddi Unsurları

Basit dolandırıcılık suçunun maddi unsurları; hileli davranış, aldatma, zarar ve haksız yarardır. Bu unsurların tamamının bir arada bulunması suçun oluşumu için zorunludur.

1. Hileli Davranış

Hile, sözlük anlamı itibarıyla birini aldatmak, yanıltmak için yapılan düzen, dolap veya oyun anlamına gelir. Ceza hukuku bağlamında hile, mağdurun veya bir başkasının zararına, failin veya bir başkasının yararına sonuç doğuran, aldatıcı nitelikteki her türlü eylemdir. Kanun metninde “hileli davranışlarla” ifadesi kullanılmış olsa da, suçun oluşması için birden fazla hileli davranışın varlığı şart değildir; tek bir hileli davranış da yeterli olabilir. Önemli olan, yapılan hilenin mağduru aldatabilecek nitelikte olması ve mağdurun iradesini etkileyerek, gerçeği bilseydi yapmayacağı bir tasarrufa yöneltmesidir. Ancak, ticari ilişkilerde veya alım satım gibi durumlarda dürüstlük kuralına aykırı basit davranışlar veya abartılı övgüler her zaman hile olarak kabul edilmeyebilir. Örneğin, bir emlakçının müşterisine “o evin sizden başka müşterileri daha var, elinizi çabuk tutun” şeklindeki sözleri, Yargıtay tarafından dolandırıcılık kapsamında hile olarak nitelendirilmemiştir. Hilenin belli bir ağırlık ve yoğunlukta olması, mağdurun denetim imkanını ortadan kaldıracak ustalıkta sergilenmesi aranır.  

2. Aldatma

Dolandırıcılık suçunun oluşabilmesi için failin sergilediği hileli davranışların mağduru aldatmış olması gerekir. Mağdurun, fail tarafından ileri sürülen olguları gerçek sanması ve bu yanılgı sonucu bir tasarrufta bulunması şarttır. Eğer failin hileli davranışlarına rağmen mağdur aldanmamış ve bir tasarrufta bulunmamışsa, suç teşebbüs aşamasında kalmış olabilir (TCK m.35). Hileli davranış ile mağdurun aldanması arasında bir nedensellik bağı bulunmalıdır; yani mağdur, failin hileli davranışları sonucunda aldanarak tasarrufta bulunmalıdır.  

3. Zarar

Suçun oluşumu için mağdurun veya bir başkasının malvarlığında bir eksilmenin meydana gelmesi, yani bir zararın doğması zorunludur. Bu zararın mutlaka ekonomik bir değer taşıması ve objektif ölçütlerle belirlenebilir olması gerekir. Zararın miktarının az veya çok olması, suçun oluşumu açısından bir fark yaratmaz; önemli olan zararın varlığıdır.  

4. Haksız Yarar

Failin, hileli davranışları sonucunda kendisi veya bir başkası lehine haksız bir yarar sağlamış olması da suçun bir diğer maddi unsurudur. Sağlanan bu yararın da ekonomik bir değer taşıması gerekir. Yararın haksız olması, yani hukuka uygun bir dayanağının bulunmaması şarttır.  

C. Suçun Manevi Unsuru (Kast)

Dolandırıcılık suçu, ancak kasten işlenebilen bir suçtur. Failin, gerçekleştirdiği davranışların hileli olduğunu, bu davranışlarla bir başkasını aldatacağını ve bu aldatma sonucunda kendisi veya başkası lehine haksız bir yarar sağlayacağını, mağdurun veya başkasının ise zarara uğrayacağını bilmesi ve istemesi (doğrudan kast) gerekmektedir. Suçun olası kastla işlenmesi de mümkündür; ancak taksirle işlenmesi hukuken olanaklı değildir.  

D. Basit Dolandırıcılık Suçunun Cezası

TCK m.157’ye göre, basit dolandırıcılık suçunu işleyen kişiye bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezası verilir. Kanun, hem hapis cezasını hem de adli para cezasını birlikte öngörmüştür.  

E. Basit Dolandırıcılıkta Muhakeme Usulü

Basit dolandırıcılık suçu, şikayete tabi olmayan suçlardandır; bu nedenle Cumhuriyet Savcılığı tarafından re’sen (kendiliğinden) soruşturulur. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 253. maddesi uyarınca uzlaşma kapsamındadır. Görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesi’dir. Basit dolandırıcılık suçunda dava zamanaşımı süresi, TCK m.66/1-e uyarınca 8 yıldır.  

Basit dolandırıcılık suçunun uzlaşma kapsamında olması, yargı sisteminin iş yükünü hafifletme ve mağdurun zararının daha hızlı bir şekilde giderilmesine olanak tanıma potansiyeli taşır. Ancak, bu durumun, özellikle mağdurun zararının tam olarak karşılanmadığı veya suçun toplumsal etkilerinin göz ardı edildiği durumlarda, suçun cezasız kaldığı yönünde bir algı oluşturma riski de bulunmaktadır. Adaletin tam tecellisi ve caydırıcılık ilkeleri açısından bu dengenin dikkatle gözetilmesi gerekmektedir.

III. NİTELİKLİ DOLANDIRICILIK SUÇU (TCK m.158)

A. Genel Olarak Nitelikli Haller

TCK m.158, dolandırıcılık suçunun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hallerini düzenlemektedir. Bu haller, suçun işleniş biçimi, kullanılan araçlar, mağdurun durumu veya suçun yöneldiği hukuki değerin özellikleri dikkate alınarak belirlenmiştir. Nitelikli hallerin ortak özelliği, genellikle suçun işlenmesinde daha fazla kurnazlık, planlılık veya mağdurun istismara daha açık bir durumda olmasını içermesi ve bu nedenle toplumsal güvene daha ağır bir darbe vurmasıdır. Kanun koyucunun bu halleri özel olarak düzenleyerek daha ağır yaptırımlara bağlaması, bu tür eylemlerin vahametini ve bunlarla daha etkin mücadele etme iradesini yansıtmaktadır.  

B. Nitelikli Dolandırıcılık Suçunun Cezası (Genel Olarak)

TCK m.158/1 uyarınca, maddede sayılan nitelikli hallerden biriyle dolandırıcılık suçunu işleyen kişi, üç yıldan on yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır. Ancak, kanun koyucu, TCK m.158/1’in son cümlesinde önemli bir ağırlaştırma getirmiştir. Buna göre, (e), (f), (j), (k) ve (l) bentlerinde sayılan nitelikli hallerde (ki makalemizin konusunu oluşturan (f) bendi de bu kapsamdadır) hapis cezasının alt sınırı   dört yıldan, adli para cezasının miktarı ise suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz. Bu düzenleme, özellikle teknolojik araçların veya finansal kurumların kullanıldığı ya da kamunun zararına işlenen dolandırıcılık eylemlerine karşı daha caydırıcı bir yaptırım öngörmektedir.  

C. Nitelikli Dolandırıcılıkta Muhakeme Usulü

Nitelikli dolandırıcılık suçları, basit dolandırıcılıktan farklı muhakeme usullerine tabidir:

• Şikayet: TCK m.158 kapsamındaki nitelikli dolandırıcılık suçları şikayete tabi değildir; Cumhuriyet Savcılığı tarafından re’sen soruşturulur.  
• Uzlaşma: Bu suçlar, CMK m.253/3 gereğince uzlaşma kapsamında değildir. Etkin pişmanlık hükümlerinin varlığı ve suçun niteliği, uzlaşmaya gidilmesine engel teşkil eder.  
• Görevli Mahkeme: Nitelikli dolandırıcılık suçlarına bakmakla görevli mahkeme Ağır Ceza Mahkemesi‘dir.  
• Dava Zamanaşımı: TCK m.158 kapsamındaki suçlarda dava zamanaşımı süresi, TCK m.66/1-d uyarınca 15 yıldır.  

Nitelikli dolandırıcılık suçlarının uzlaşma kapsamı dışında tutulması ve daha ağır cezalarla yaptırıma bağlanmış olması, bu suçların sadece bireysel mağduriyetler yaratmanın ötesinde, kamu düzenini ve toplumsal güveni daha derinden sarstığı yönündeki kanuni kabulü yansıtmaktadır. Cezanın alt sınırının bazı bentlerde 4 yıl gibi yüksek bir seviyede belirlenmesi, caydırıcılığı artırma amacı taşısa da, cezanın bireyselleştirilmesi ilkesi ve orantılılık prensibi açısından uygulamada dikkatli bir değerlendirme yapılmasını gerektirmektedir. Bu noktada, TCK m.61 (Cezanın Belirlenmesi) ve TCK m.62 (Takdiri İndirim Nedenleri) hükümlerinin yanı sıra, TCK m.168’de düzenlenen etkin pişmanlık kurumunun, mağduriyetin giderilmesi ve cezanın adil bir şekilde belirlenmesi açısından önemi daha da artmaktadır.  

IV. BANKA VEYA KREDİ KURUMLARININ ARAÇ OLARAK KULLANILMASI SURETİYLE DOLANDIRICILIK SUÇU (TCK m.158/1-f)

A. Yasal Düzenleme ve Kapsamı

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun “Malvarlığına Karşı Suçlar” bölümünde yer alan 158. maddesinin 1. fıkrasının (f) bendi, dolandırıcılık suçunun “Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle” işlenmesini nitelikli bir hal olarak düzenlemektedir. Bu bent, birbiriyle bağlantılı ancak farklı iki ayrı nitelikli hali bünyesinde barındırmaktadır: Birincisi, bilişim sistemlerinin araç olarak kullanılması; ikincisi ise banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılmasıdır. Bu makale, özellikle ikinci durum olan banka veya kredi kurumlarının dolandırıcılık suçunda araç olarak kullanılması haline odaklanacaktır.   

“Banka” kavramı, 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nda tanımlanan kuruluşları ifade ederken; “kredi kurumu” ise bankalar dışında, mevzuat gereği borç para vermeye yetkili olan diğer finansal kuruluşları kapsamaktadır. Bu nitelikli halin uygulanabilmesi için, banka veya kredi kurumunun suçtan doğrudan bir zarar görmesi şart değildir. Önemli olan, bu kurumların veya onlara ait sistemlerin ya da maddi varlıkların, dolandırıcılık eyleminin gerçekleştirilmesinde bir vasıta olarak kullanılmasıdır.  

B. Suçun Unsurları

Bu suç tipinin oluşabilmesi için, TCK m.157’de tanımlanan basit dolandırıcılık suçunun tüm unsurlarının (hile, aldatma, zarar, haksız yarar, kast) bulunmasının yanı sıra, fiilin TCK m.158/1-f’de belirtilen özel yöntemle, yani banka veya kredi kurumları araç olarak kullanılarak işlenmesi gerekmektedir.

1. Fail, Mağdur, Suçun Konusu

Bu suçun faili herhangi bir gerçek kişi olabilir. Mağdur ise, hileli davranışlarla aldatılarak malvarlığı üzerinde tasarrufta bulunan ve zarara uğrayan kişidir. Suçun konusu, üzerinde haksız yarar sağlanan her türlü malvarlığı değeridir.

2. Fiil: “Banka veya Kredi Kurumlarının Araç Olarak Kullanılması”

Bu nitelikli halin en önemli unsuru, banka veya kredi kurumlarının suçun işlenmesinde “araç olarak kullanılması”dır. Yargıtay içtihatları, bu kriterin nasıl yorumlanacağı konusunda önemli belirlemeler yapmıştır.

a. Yargıtay İçtihatlarında “Araç Olarak Kullanılma” Kriteri

Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre, TCK m.158/1-f bendindeki “banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması”ndan söz edebilmek için, dolandırıcılık fiili işlenirken bankanın veya kredi kurumunun mutat (olağan) faaliyetlerinden ya da bu faaliyeti yürüten görevlilerinden (sujelerinden) yararlanılması veya banka ve kredi kurumlarının mutat faaliyetleri nedeniyle ürettikleri maddi varlıkların (örneğin çek, dekont, teminat mektubu, kredi kartı, banka cüzdanı, kimlik belgesi, giriş kartı gibi kuruma özgü ve kurumda etkin işlevi olan belgeler) suçta araç olarak kullanılması gerekmektedir.  

Bu bağlamda, Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 21.10.2014 tarihli ve 2014/15-53 E., 2014/437 K. sayılı kararı yol göstericidir. Anılan kararda, sanığın bankadaki görevinden ayrılmasına rağmen halen banka çalışanıymış gibi davranarak ve yüksek faiz vaadiyle para toplamasının, bankanın herhangi bir maddi varlığı veya sistemi aktif olarak kullanılmadığı için TCK m.158/1-f kapsamında değil, basit dolandırıcılık (TCK m.157) kapsamında değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Bu karar, nitelikli halin uygulanabilmesi için bankanın veya kredi kurumunun sisteminin ya da maddi varlıklarının suçun işlenmesinde aktif ve belirleyici bir rol oynaması gerektiğini vurgulamaktadır.  

b. Bankanın Sadece Ödeme Kanalı Olduğu Durumlar (TCK m.157 ile Ayrım)

Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlardan biri, bankanın sadece mağdurdan faile para transferi için bir ödeme kanalı (EFT, havale vb.) olarak kullanıldığı durumlarda suçun vasfının ne olacağıdır. Yargıtay’ın bu konudaki yaklaşımı, hileli davranışların nerede ve nasıl gerçekleştirildiğine göre değişebilmektedir.

Eğer hileli davranışlar tamamen bankacılık sistemi dışında (örneğin, telefonla kendini polis, savcı, asker olarak tanıtma, internette sahte ilan verme gibi) gerçekleştirilmiş ve mağdur bu hileler sonucu aldanarak kendi iradesiyle banka aracılığıyla (EFT/havale) faile para göndermişse, Yargıtay bazı kararlarında bankanın burada sadece bir “ödeme aracı” olarak kullanıldığını, suçun işlenmesinde bankanın sistemine veya maddi varlığına yönelik bir hile bulunmadığını belirterek eylemi TCK m.157 kapsamında basit dolandırıcılık olarak değerlendirebilmektedir. Bu tür kararlarda, bankanın suçun işlenişine sağladığı bir kolaylık veya mağdurun iradesini fesada uğratmada bankanın bir araç olarak kullanılmasının söz konusu olmadığı kabul edilmektedir.  

Ancak, eğer dolandırıcılık eylemi doğrudan bankacılık sistemi kullanılarak (örneğin, sahte bir banka internet sitesi, sahte mobil bankacılık uygulaması, banka görevlisi kimliğinin taklit edilmesi suretiyle bankacılık işlemi yaptırılması) veya bankacılık sistemine duyulan güven kötüye kullanılarak gerçekleştiriliyorsa, eylemin TCK m.158/1-f kapsamında nitelikli dolandırıcılık suçunu oluşturacağı kabul edilmektedir. Bu durumda banka, sadece bir ödeme kanalı olmanın ötesinde, hilenin bir parçası veya suçun işlenmesini kolaylaştıran bir araç haline gelmektedir.  

c. Sahte Banka Belgeleri (Dekont, Teminat Mektubu vb.) ve Çek Kullanımı

Banka veya kredi kurumlarının mutat faaliyetleri sonucu ürettikleri maddi varlıkların suçta araç olarak kullanılması, TCK m.158/1-f’nin uygulanmasını gerektirir. Bu kapsamda, sahte banka dekontları, sahte teminat mektupları gibi belgelerin kullanılarak haksız menfaat temin edilmesi nitelikli dolandırıcılık suçunu oluşturacaktır.  

Çek kullanımı da bu bağlamda önem taşımaktadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun yerleşik içtihatlarına göre, bankanın maddi varlığı olan çekin suçta araç olarak kullanılması, eylemin TCK m.158/1-f kapsamında değerlendirilmesini gerektirir. Örneğin, YCGK’nın 21.10.2014 tarih ve 2014/15.MD-724 E., 2014/433 K. sayılı kararında, keşide yeri gösterilmeyen sahte bir çek vermek suretiyle mal alınması eylemi nitelikli dolandırıcılık olarak kabul edilmiştir. Benzer şekilde, YCGK’nın 2014/230 E., 2015/377 K. sayılı kararında, unsurları eksik olan bir çekin dahi nitelikli dolandırıcılık suçunun konusu olabileceği, zira çekin bankanın bir maddi varlığı olduğu ve bu durumun suçun nitelikli halinin oluşumu için yeterli olduğu belirtilmiştir. Bu kararlar, çekin sahte olması veya unsurlarının eksik olmasının, bankanın araç olarak kullanıldığı gerçeğini değiştirmediğini ve suçun vasfını etkilemediğini göstermektedir.  

d. Bilişim Sistemleri Üzerinden Bankacılık İşlemleri (EFT, Havale, İnternet Bankacılığı, Mobil Bankacılık, Phishing)

TCK m.158/1-f bendi, “bilişim sistemlerinin” ve “banka veya kredi kurumlarının” araç olarak kullanılmasını birlikte düzenlediği için, bu iki durumun kesiştiği eylemler sıklıkla bu nitelikli hal kapsamında değerlendirilir. İnternet bankacılığı veya mobil bankacılık şifrelerinin ele geçirilmesi, mağdurun bu platformlar üzerinden aldatılarak para transferi yapmaya yönlendirilmesi, sahte banka web siteleri (phishing/oltalama) aracılığıyla mağdurun bankacılık bilgilerinin çalınması ve bu bilgilerle işlem yapılması gibi fiiller, hem bilişim sistemlerinin hem de bankanın araç olarak kullanıldığı nitelikli dolandırıcılık suçlarını oluşturur. Yargıtay, özellikle internet üzerinden verilen sahte ilanlarla (araç satışı, ürün satışı vb.) kaparo veya mal bedeli alınması şeklindeki eylemleri TCK m.158/1-f kapsamında nitelikli dolandırıcılık olarak kabul etmektedir. Phishing (oltalama) yöntemiyle, mağdurlara sahte e-posta, SMS veya sosyal medya mesajları gönderilerek sahte banka sitelerine yönlendirilmesi ve bu yolla elde edilen bilgilerle hesaplarından para çekilmesi de bu nitelikli halin tipik örneklerindendir.  

C. TCK m.158/1-f ve TCK m.245 (Banka veya Kredi Kartlarının Kötüye Kullanılması) Suçları Arasındaki İlişki ve Ayırım

Uygulamada, TCK m.158/1-f’de düzenlenen banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle dolandırıcılık suçu ile TCK m.245’te düzenlenen banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması suçu zaman zaman karıştırılabilmektedir. Bu iki suç tipi arasındaki temel ayrım, hilenin yöneldiği konu ve mağdurun iradi tasarrufunun varlığıdır.

• TCK m.245 (Banka veya Kredi Kartlarının Kötüye Kullanılması): Bu suçta, başkasına ait bir banka veya kredi kartı, kart sahibinin rızası olmaksızın ele geçirilir veya kullanılır ve bu yolla fail kendisine veya başkasına yarar sağlar. Burada esas olan, kartın veya kart bilgilerinin hukuka aykırı olarak kullanılmasıdır; mağdurun iradesinin hile ile fesada uğratılarak bir malvarlığı devrine yönlendirilmesi söz konusu değildir. Fail, ele geçirdiği kartla veya bilgilerle doğrudan işlem yapar.
• TCK m.158/1-f (Banka veya Kredi Kurumlarının Araç Olarak Kullanılması Suretiyle Dolandırıcılık): Bu suçta ise fail, hileli davranışlarla mağduru aldatır ve mağdurun, banka veya kredi kurumunu bir araç olarak kullanarak kendi malvarlığı üzerinde bir tasarrufta bulunmasını (örneğin para transferi yapmasını, bir mal almasını vb.) sağlar. Burada mağdurun iradesi hile ile sakatlanmıştır ve bu sakatlanmış iradeyle bir bankacılık işlemi yapmaktadır.

Yargıtay içtihatlarında bu ayrıma dikkat çekilmektedir. Örneğin, failin mağduru telefonla arayarak kendisini banka görevlisi olarak tanıtması ve mağdurdan aldığı kredi kartı bilgileriyle harcama yapması durumunda, hileli hareketin kredi kartı bilgilerinin teminine yönelik olduğu ve mağdurun malvarlığı üzerinde doğrudan bir tasarrufta bulunmadığı gerekçesiyle eylemin TCK m.245 kapsamında değerlendirildiği kararlar mevcuttur. Eğer fail, mağduru aldatarak mağdurun kendi kartıyla kendi iradesiyle bir işlem yapmasını sağlamış olsaydı (örneğin, sahte bir yatırım vaadiyle para transferi yapmaya ikna etseydi), bu durum TCK m.158/1-f’ye daha yakın olabilirdi. Yargıtay 8. Ceza Dairesi’nin 2021/7573 E., 2023/10327 K. sayılı kararında, banka veya kredi kartına dair bilgilerin elde edilerek haksız yarar sağlanması halinde faile kişisel verileri ele geçirme suçundan ceza verilmeyip, geçitli suç olan TCK m.245’teki banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması suçunun oluştuğu belirtilmiştir. Bu, TCK m.245’in bu tür durumlarda özel bir düzenleme olarak öncelik kazandığını göstermektedir.  

Bu ayrımda kritik nokta, hilenin doğrudan mağdurun malvarlığı üzerinde tasarruf etme iradesini mi hedeflediği (TCK m.158/1-f), yoksa kart bilgilerini ele geçirerek failin kendisinin, mağdurun iradesi dışında işlem yapmasını mı amaçladığıdır (TCK m.245). Mağdurun aldatılarak kendi iradesiyle bir bankacılık işlemi yapması durumunda TCK m.158/1-f, failin mağdurun kart bilgilerini ele geçirip mağdurun iradesi dışında işlem yapması durumunda ise TCK m.245 gündeme gelecektir. Teknolojinin hızla gelişmesi, özellikle yapay zeka destekli ses taklidi veya sofistike oltalama saldırıları gibi yeni dolandırıcılık yöntemlerinin ortaya çıkması, bu iki suç tipi arasındaki sınırları daha da belirsizleştirebilir. Yargıtay’ın bu yeni teknolojilere ve dolandırıcılık yöntemlerine karşı TCK m.158/1-f ve TCK m.245 hükümlerini nasıl yorumlayacağı, gelecekteki içtihatlar açısından büyük önem taşımaktadır. Örneğin, yapay zeka kullanılarak mağdurun bir yakını veya banka görevlisi olduğuna inandırılarak bankacılık işlemi yaptırılması gibi senaryolar, TCK m.158/1-f’nin uygulama alanını genişletebilir. Bu durum, aynı zamanda TCK m.245’in de yeni teknolojilere uyarlanması ve bu iki suç arasındaki içtima kurallarının daha net bir şekilde belirlenmesi ihtiyacını ortaya koymaktadır.  

V. YAPTIRIMLAR VE CEZANIN BELİRLENMESİ

A. TCK m.158/1-f Uyarınca Temel Ceza

TCK m.158/1-f bendinde düzenlenen banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle dolandırıcılık suçunun temel cezası, üç yıldan on yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezasıdır. Ancak, TCK m.158/1’in son cümlesinde yer alan önemli bir ağırlaştırma hükmü bulunmaktadır. Bu hükme göre, (f) bendi de dahil olmak üzere (e), (j), (k) ve (l) bentlerinde sayılan nitelikli hallerde, hükmolunacak hapis cezasının alt sınırı dört yıldan, adli para cezasının miktarı ise suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz. Bu düzenleme, söz konusu nitelikli hallerin vahametini ve bu suçlarla mücadeledeki kararlılığı göstermektedir. Adli para cezasının suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamayacağı hükmü, suçun ekonomik cazibesini ortadan kaldırmayı ve mağduriyetin bir nebze de olsa telafi edilmesini amaçlamaktadır.  

B. Cezayı Ağırlatan Nedenler

TCK m.158/3, bu maddede ve TCK m.157’de (basit dolandırıcılık) yer alan suçların belirli şekillerde işlenmesi halinde cezanın daha da ağırlaştırılacağını hükme bağlamıştır:

• Suçun üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde verilecek ceza yarı oranında artırılır.  
• Suçun, suç işlemek için teşkil edilmiş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde verilecek ceza bir kat artırılır.  

Bu ağırlaştırıcı nedenler, suçun organize bir şekilde veya toplu olarak işlenmesinin yarattığı ek tehlikeyi ve toplumsal zararı dikkate almaktadır.

TCK m.158/1-f için öngörülen cezanın alt sınırının 4 yıl olması ve adli para cezasının elde edilen menfaatin en az iki katı olarak belirlenmesi, kanun koyucunun bu suç tipini ne denli ciddiye aldığının bir göstergesidir. Bu durum, caydırıcılığı artırma potansiyeli taşımakla birlikte, cezanın bireyselleştirilmesi ilkesi (TCK m.3) açısından bazı zorlukları da beraberinde getirebilir. Özellikle suçtaki rolü daha az olan veya suçtan elde edilen menfaatin düşük olduğu durumlarda, bu yüksek alt sınırlar orantısız cezalara yol açma riski taşır. Bu nedenle, mahkemelerin TCK m.61 (Cezanın Belirlenmesi) ve TCK m.62 (Takdiri İndirim Nedenleri) hükümlerini uygularken somut olayın özelliklerini titizlikle değerlendirmesi, ayrıca TCK m.168’de düzenlenen etkin pişmanlık kurumunun mağduriyetin giderilmesi ve cezanın adalete uygun bir şekilde belirlenmesi açısından önemli bir araç olduğu unutulmamalıdır.

VI. SUÇA İŞTİRAK, TEŞEBBÜS VE İÇTİMA

A. Teşebbüs

Dolandırıcılık suçu, hareket ve netice kısımlarına ayrılabilen bir suç olduğu için teşebbüse elverişlidir. Failin, TCK m.158/1-f kapsamında banka veya kredi kurumlarını araç olarak kullanarak hileli davranışları gerçekleştirmeye başlamasına rağmen, elinde olmayan nedenlerle mağduru aldatamaması veya haksız menfaati temin edememesi durumunda, eylem teşebbüs aşamasında kalmış sayılır ve TCK m.35 hükümleri uygulanır. Örneğin, sahte bir çekin bankaya ibraz edilip karşılığının alınamaması veya mağdurun son anda durumu fark ederek para transferini durdurması gibi durumlarda teşebbüsten söz edilebilir. Teşebbüs aşamasında kalmış bir eylemin TCK m.158/1-f kapsamında değerlendirilebilmesi için, kullanılan hilenin banka veya kredi kurumunu araç olarak kullanma niteliğini taşıması ve aldatmaya elverişli olması gerekmektedir. Mağdurun zarara uğramamış olması, suçun nitelikli hal vasfını ortadan kaldırmaz; önemli olan, teşebbüs edilen eylemin tamamlanmış olsaydı TCK m.158/1-f kapsamına girecek olmasıdır.  

B. İştirak

Banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle dolandırıcılık suçuna iştirak, TCK’nın genel iştirak hükümleri (m.37-41) çerçevesinde değerlendirilir. Suça katılan herkes, katkısının niteliğine göre (fail, azmettiren, yardım eden) cezalandırılır.

C. İçtima

Dolandırıcılık suçu işlenirken aynı zamanda başka suçların da işlenmesi mümkündür. Özellikle sahte belge (resmi veya özel) kullanılması durumunda, fikri içtima (TCK m.44) veya gerçek içtima kurallarının uygulanıp uygulanmayacağı, Yargıtay kararlarıyla şekillenmektedir. Genel kural olarak, eğer sahtecilik fiili, dolandırıcılık suçunun hile unsurunu oluşturmanın ötesinde, ayrı bir hukuki değeri de ihlal ediyorsa ve dolandırıcılık suçunun zorunlu bir unsuru değilse, gerçek içtima hükümleri uygulanarak fail her iki suçtan ayrı ayrı cezalandırılır. ‘de belirtildiği gibi, özel evrakta sahtecilik suçu basit veya nitelikli dolandırıcılık suçu ile birlikte işlenebilirken, resmi evrakta sahtecilik suçu ise genellikle nitelikli dolandırıcılık suçu ile birlikte işlenebilmektedir. Bu gibi durumlarda, TCK m.212 (Sahte resmi veya özel belgelerin kullanılması) hükmü de dikkate alınarak, somut olayın özelliklerine göre fikri içtima veya gerçek içtima kuralları uygulanır.  

VII. ETKİN PİŞMANLIK (TCK m.168)

Dolandırıcılık suçu, TCK m.168 kapsamında etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabileceği malvarlığına karşı işlenen suçlardandır. Etkin pişmanlık, failin suçu işledikten sonra pişmanlık göstererek suçun neden olduğu zararı gidermesi veya azaltması halinde cezasında indirim yapılmasını sağlayan bir kurumdur. TCK m.168’e göre:  

• Suç tamamlandıktan sonra ve fakat kovuşturma başlamadan önce (yani, iddianame kabul edilmeden önce) fail, azmettiren veya yardım eden, mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen giderirse, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.
• Etkin pişmanlığın kovuşturma başladıktan sonra ve fakat hüküm verilmeden önce gösterilmesi halinde, verilecek cezanın yarısına kadarı indirilir.
• Kısmen geri verme veya tazmin halinde etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için, ayrıca mağdurun rızası aranır.

Banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle dolandırıcılık suçunda da etkin pişmanlık hükümleri uygulanabilir. Zararın giderilmesi, sadece suçla elde edilen haksız menfaatin iadesini değil, mağdurun bu suç nedeniyle uğradığı tüm doğrudan maddi zararları kapsamalıdır. Yargıtay, zararın kapsamını ve giderilme şeklini her somut olayın özelliğine göre değerlendirmektedir. Etkin pişmanlık, hem adaletin tesisi hem de mağduriyetin bir ölçüde giderilmesi açısından önemli bir işlev görmektedir.

VIII. MUHAKEME USULÜ

A. Görevli Mahkeme

TCK m.158 kapsamında düzenlenen ve banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle işlenen nitelikli dolandırıcılık suçlarında yargılama yapmaya görevli mahkeme, Ağır Ceza Mahkemesi‘dir.  

B. Şikayet ve Dava Zamanaşımı

Dolandırıcılık suçları, TCK m.157’deki basit haliyle de TCK m.158’deki nitelikli halleriyle de şikayete tabi değildir. Bu suçlar, Cumhuriyet Savcılığı tarafından re’sen (kendiliğinden) soruşturulur ve kovuşturulur.  

TCK m.158 kapsamındaki nitelikli dolandırıcılık suçlarında dava zamanaşımı süresi, TCK m.66/1-d uyarınca 15 yıldır. Bu süre, suçun işlendiği tarihten itibaren işlemeye başlar.  

C. Uzlaştırma Kurumunun Uygulanmaması

Nitelikli dolandırıcılık suçları (TCK m.158), CMK m.253/3’te sayılan uzlaşmaya tabi suçlar arasında yer almadığından ve bu suçlar için TCK m.168’de etkin pişmanlık hükümleri özel olarak düzenlendiğinden, uzlaştırma yoluna gidilemez.  

Nitelikli dolandırıcılık suçlarının şikayete tabi olmaması ve uzlaşma kapsamı dışında tutulması, kanun koyucunun bu suçları yalnızca bireysel bir mağduriyet meselesi olarak görmediğini, aynı zamanda kamu düzenini ve toplumsal güveni ciddi şekilde sarsan eylemler olarak kabul ettiğini göstermektedir. Bu yaklaşım, devletin bu tür suçlarla mücadelede daha aktif bir rol üstlenmesi ve mağdurun şikayetine bağlı kalmaksızın harekete geçmesi gerekliliğini ortaya koyar, ki bu da kamu yararı ve düzeninin korunması amacıyla tutarlıdır.

IX. GÜNCEL YARGITAY KARARLARINDAN ÖRNEKLER VE DEĞERLENDİRMELER

TCK m.158/1-f bendinde düzenlenen “banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması” kriterinin Yargıtay tarafından nasıl yorumlandığı, çeşitli somut olaylar üzerinden incelenebilir.

• Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 21.10.2014 tarih ve 2014/15.MD-434 sayılı kararı, çekin unsurlarının eksik olmasının, bankanın maddi varlığı olduğu gerçeğini değiştirmeyeceğini ve bu durumun suçun nitelikli halinin oluşumu bakımından önemli olmadığını vurgulamıştır. Bu karar, bankanın “araç olarak kullanılması” kavramının, çekin hukuken tam geçerli olup olmamasından bağımsız olarak, bankanın bir enstrümanının suçta kullanılmasıyla gerçekleşebileceğini göstermektedir. Bankanın maddi varlığı olan çekin, aldatma aracı olarak kullanılması yeterli görülmüştür.  
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2014/230 E., 2015/377 K. sayılı kararı da benzer şekilde, unsurları eksik olan bir çekin dahi nitelikli dolandırıcılık suçunun konusu olabileceğini belirtmiştir. Bu içtihat, bankanın bir belgesinin veya enstrümanının hileli bir şekilde kullanılmasıyla, mağdurun aldatılması ve zarara uğratılması durumunda nitelikli halin oluşacağını teyit etmektedir.  
• Telefonla Dolandırıcılık ve Havale/EFT Kararları: Yargıtay, kendilerini polis, savcı, asker gibi kamu görevlisi olarak tanıtarak veya başka hileli yöntemlerle mağdurları aldatıp banka hesaplarına para havale ettirme şeklinde gerçekleşen eylemlerde, suçun vasfını belirlerken hilenin nerede ve nasıl yoğunlaştığına bakmaktadır. Eğer hileli davranışlar tamamen bankacılık sistemi dışında gerçekleşmiş ve banka sadece paranın mağdurdan faile aktarılmasında bir kanal olarak kullanılmışsa, bazı Yargıtay kararlarında eylemin basit dolandırıcılık (TCK m.157) kapsamında kaldığı kabul edilebilmektedir. Bu tür durumlarda, bankanın kendisinin veya sisteminin aldatma eylemine doğrudan bir katkısı veya suçun işlenmesini kolaylaştırıcı bir rolü olmadığı değerlendirilmektedir. Ancak, eğer dolandırıcılık eylemi doğrudan bankacılık sistemi kullanılarak (örneğin, mağdurun internet bankacılığı şifrelerinin ele geçirilmesi, sahte bir banka web sitesi veya mobil uygulama aracılığıyla işlem yapılması) veya banka görevlisi kimliği taklit edilerek mağdurun iradesi fesada uğratılıyorsa, TCK m.158/1-f bendinin uygulanması daha olasıdır. Bu ayrım, her somut olayın kendine özgü koşulları dikkate alınarak Yargıtay tarafından yapılmaktadır.  
• İnternet Üzerinden Dolandırıcılık: İnternet siteleri (örneğin, popüler e-ticaret platformları) veya sosyal medya platformları (Facebook, Instagram, Twitter vb.) üzerinden sahte ilanlar verilerek, kaparo alınması veya mal bedelinin tamamının tahsil edilmesine rağmen malın teslim edilmemesi gibi dolandırıcılık eylemleri, Yargıtay tarafından genellikle bilişim sistemlerinin ve dolayısıyla bankaların (ödeme sistemleri aracılığıyla) araç olarak kullanıldığı nitelikli dolandırıcılık (TCK m.158/1-f) kapsamında değerlendirilmektedir.  
• Phishing (Oltalama) Yöntemiyle Dolandırıcılık: Mağdurlara sahte e-posta, SMS veya sosyal medya mesajları gönderilerek, bankaların veya diğer güvenilir kurumların resmi web sitelerini taklit eden sahte sitelere yönlendirilmesi ve bu yolla kullanıcı adı, şifre, kredi kartı bilgileri gibi hassas verilerin ele geçirilerek haksız menfaat temin edilmesi şeklindeki oltalama saldırıları da TCK m.158/1-f kapsamında nitelikli dolandırıcılık suçunu oluşturur.  
• Sahte Dekont veya Sahte Teminat Mektubu Kullanımı: Her ne kadar doğrudan bu konuya ilişkin spesifik Yargıtay karar özetleri araştırma materyalinde detaylı olarak yer almasa da , Yargıtay’ın genel ilkesi olan “bankanın maddi varlıklarının suçta araç olarak kullanılması” kriteri çerçevesinde, sahte banka dekontlarının veya sahte teminat mektuplarının kullanılarak haksız menfaat elde edilmesi eylemlerinin de TCK m.158/1-f kapsamında nitelikli dolandırıcılık olarak değerlendirilmesi gerektiği açıktır. 

Yargıtay’ın TCK m.158/1-f hükmünü yorumlarken, teknolojinin ve dolandırıcılık yöntemlerinin sürekli evrimini dikkate aldığı gözlemlenmektedir. “Araç olarak kullanma” kavramı, statik bir tanımdan ziyade, suçun işleniş şekline ve bankacılık sistemine duyulan güvenin sarsılma derecesine göre dinamik bir şekilde ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, kanunun amacına uygun bir yorumlama çabası olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte, özellikle bilişim sistemleri üzerinden işlenen dolandırıcılık suçlarında failin tespiti, dijital delillerin (IP adresi, log kayıtları, banka kayıtları, mesajlaşma içerikleri vb.) toplanması, bu delillerin hukuka uygunluğunun sağlanması ve doğru bir şekilde değerlendirilmesi gibi önemli zorluklar bulunmaktadır. Yargıtay kararlarında, bu tür delillerin titizlikle incelenmesi ve eksik soruşturma veya yetersiz delil durumlarında bozma kararları verilmesi, bu konudaki hassasiyeti göstermektedir.  

Tablo 1: TCK m.157 (Basit Dolandırıcılık) ile TCK m.158/1-f (Banka veya Kredi Kurumlarının Araç Olarak Kullanılması Suretiyle Nitelikli Dolandırıcılık) Karşılaştırması

Tablo 2: Yargıtay Kararlarında TCK m.158/1-f Kapsamında “Bankanın Araç Olarak Kullanılması” Değerlendirme Örnekleri

X. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle işlenen dolandırıcılık suçu (TCK m.158/1-f), malvarlığına yönelik suçlar arasında önemli ve giderek artan bir yer tutmaktadır. Teknolojinin ve dijitalleşmenin bankacılık sektörüne entegrasyonu, faillere yeni ve karmaşık yöntemlerle suç işleme imkanı sunarken, aynı zamanda hukuk uygulayıcıları için de yeni zorluklar ortaya çıkarmaktadır.

Bu makalede incelendiği üzere, Yargıtay, TCK m.158/1-f’nin uygulanmasında “bankanın araç olarak kullanılması” kriterini geniş bir perspektifle ele almakta, bankanın mutat faaliyetlerinden veya maddi varlıklarından (çek, dekont, teminat mektubu vb.) yararlanılmasını bu kapsamda değerlendirmektedir. Özellikle sahte çek kullanımı ve bilişim sistemleri üzerinden gerçekleştirilen bankacılık dolandırıcılıkları, Yargıtay tarafından istikrarlı bir şekilde bu nitelikli hal kapsamında kabul edilmektedir. Bankanın sadece bir ödeme kanalı olarak kullanıldığı durumlarda ise suçun vasfı, hilenin niteliğine ve bankacılık sistemine duyulan güvenin sarsılıp sarsılmadığına göre değişebilmektedir.

TCK m.158/1-f için öngörülen cezanın alt sınırının dört yıl olması ve adli para cezasının suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaması, kanun koyucunun bu suç tipine verdiği önemi ve caydırıcılık amacını açıkça ortaya koymaktadır. Ancak bu durum, cezanın bireyselleştirilmesi ilkesi bağlamında dikkatli bir uygulamayı gerektirmektedir.

Nitelikli dolandırıcılık suçlarının şikayete tabi olmaması, uzlaşma kapsamında bulunmaması ve Ağır Ceza Mahkemelerinde görülmesi, bu suçlarla mücadelenin kamusal niteliğini ve ciddiyetini vurgulamaktadır. Etkin pişmanlık hükümlerinin varlığı ise, mağduriyetin giderilmesi ve adaletin tesisi açısından önemli bir denge unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır.

Sonuç olarak, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle dolandırıcılık suçuyla mücadelede, hem yasal düzenlemelerin güncel teknolojik gelişmelere ve yeni suç yöntemlerine adapte edilmesi hem de Yargıtay içtihatlarının bu dinamik sürece uygun olarak şekillenmeye devam etmesi büyük önem taşımaktadır. Hukuk uygulayıcılarının, her somut olayın özelliklerini titizlikle değerlendirerek, suçun unsurlarını ve nitelikli hallerini doğru bir şekilde tespit etmeleri, adil bir yargılamanın ve etkin bir ceza adalet sisteminin temelini oluşturacaktır.

Büromuz İstanbul-Levent (KANYON AVM’nin yanı) bölgesinde kalmakta olup, İstanbul Adliyesi (Çağlayan), İstanbul Anadolu Adliyesi (Kartal), Bakırköy, Küçükçekmece, Büyükçekmece Adliyelerinde Ağır Ceza Avukatı arayan müvekkillerine Avukat Enver Alper Mutluer 17 senelik tecrübesiyle, ceza yargılamasında avukatlık hizmeti vermektedir.

Detaylı Bilgi Almak İçin Bize 0532 263 41 65 olan telefon numaramızdan ulaşabilirsiniz. Çalışma saatlerimiz hafta içi 09:00-18:00 arasındadır.